Đại sư SHIRATA ở tuổi 80 (hình chụp tại Tokyo năm 1991), huyền đai chín đẳng Aikido, hai đẳng Judo – một trong những nội đệ tử kiên trung nhất của Tổ sư.

 Shirata Rinjiro, sinh 1912 tại Yamagata, một huyện miền bắc nước Nhật, là hậu duệ của học giả lừng danh thế kỷ thứ 9 Sugawara Michizane, sau này được tôn lên làm văn thánh với tước hiệu là Tenma Tenjin. Tổ tiên của ông phần lớn là các đại thần và Samourai, nhưng tiếp tục theo việc võ bị chế độ phong kiến 1871, gia tộc Shirata bắt tay vào việc đồng áng và khai thác rừng. Tuy nhiên, thân phụ của Shirata Sensei vẫn duy trì truyền thống Samourai và cho xây một phòng tập kiếm đạo trên đất của mình. Shirata Sensei bắt đầu luyện kiếm đạo khi còn là một học sinh tiểu học nhưng sau đó chuyển qua Judo khi vào trung học và chẳng mấy chốc lên hàng nhị đẳng. Thân phụ của ông quen biết với tổ sư Uyeshiba Morihei qua Omotokyo và quyết định là cậu con trai có sức khỏe phi thường của mình (cậu ta có thể thoải mái nhất một bao gạo 60 kg bằng một tay) sẽ theo học với võ sư đó.

Sau khi tốt nghiệp trung học năm 1931, ông được thân phụ đưa đến Tokyo để xin được nhận làm đệ tử đạo đường Kobukan vừa mới được khai trương. Shirata Sensei hồi tưởng lại buổi gặp gỡ đầu tiên với Tổ sư: “Mặc dù Tổ sư thấp người, một năng lực khủng khiếp tỏa ra từ các cơ bắp nổi cuồn cuộn trên ngực và bụng. Người luôn tươi cười, nhưng ánh mắt của người luôn ngời sáng và sắc sảo biết bao. Lúc đó có hai cô gái cùng lứa tuổi với tôi đang còn tập luyện và tổ sư bảo tôi thử tìm cách quật ngã một trong hai cô. Mặc dù tài nghệ của tôi trong nhu đạo và thân hình lực lưỡng của tôi, tôi chả làm gì được cô ta trong khi cô cứ tiếp tục quật tôi xuống sàn bằng một thế võ khiến tôi đau điếng. Sau này tôi biết được đó là đòn Shiho nage. Sau kinh nghiệm tủi hổ đó, tôi xin Tổ sư nhận tôi vào làm đệ tử (một trong hai cô gái, Kumikoshi Katado, hiện vẫn còn sống và đã từng gặt hái những thành quả với tư cách một diễn viên)”.

“Vào thời đó, rất khó được thâu nhận làm đệ tử”, Shirata Sensei kể tiếp, “phải có hai người bảo lãnh có uy tín và người nào có thái độ bất xứng là bị đuổi ngay. Kết quả bao giờ cũng chỉ có một nhóm rất ít nội đệ tử. Không hề có hệ thống học phí. Khi được hỏi về mục này, Tổ sư thường hay nổi trận lôi đình, “ta không dạy các ngươi vì tiền bạc”, do đó khi đã được nhận, người ta đặt một số tiền tặng dữ trên bàn thờ của đạo đường và sau đó mọi môn sinh và gia đình anh ta sẽ đóng góp theo khả năng của mình. Trong trường hợp của tôi, thân phụ tôi cung cấp cho Tổ sư lúa và các loại nhu yếu phẩm khác. Ngay sau khi đã được nhận vào tôi cũng vẫn chưa được phép tham gia luyện tập trong nhiều tháng trời. Tôi chỉ đứng nhìn và lo việc giặt giũ và những công việc vặt khác”.

Tổ sư UYESHIBA lúc phát ra tiếng “KIAI” khiếp đảm của Người. Những tiếng thét của Tổ sư thường hay làm các đối thủ bị choáng và mất bình tĩnh trong giây lát. Theo các nhân chứng kể lại, tiếng thét “KIAI” đó đôi khi giống như một tiếng thét khủng khiếp, khi khác lại giống như một tiếng sấm trong cơn giông bão. Trong ảnh Uchi Tachi là Đại sư TAMURA, Tổ sư áp dụng nguyên lý YAMABICHO NO MICHI đã được Đại sư SAITO giải thích trong tác phẩm kinh điển của Ông “Aikido truyền thống” (Traditional Aikido – tập 2). YAMABICHO là tiếng vang, tiếng vọng lại (của núi đồi). Theo nguyên lý đó tiếp sau tiếng “KIAI”, hành giả Aikido chuyển hoán tức thời nên khi đối thủ xuất thế tấn công (tiếng vọng) thì đối tượng đã biến mất, ngay sau lưng của đối thủ.

Sau thời gian thử thách, môn sinh được phép làm Uke cho các “tiền bối”, suốt ngày chẳng làm gì khác ngoài chịu té và bị đè xuống sàn. Thường thì sau sáu tháng hoặc lâu hơn nữa, một tân môn sinh mới được phép học thử một đòn. Vào dạo đó, do cả nước chuẩn bị cho những cuộc phiêu lưu quân sự tương lai nên việc luyện tập rất là khắc khe. Ngoài ba buổi tập hằng ngày, còn có những buổi tập ngoài trời cũng như những cuộc biểu diễn đặc biệt. Thêm vào đó, vì môn võ của tổ sư lúc bấy giờ (được gọi với cái tên Daitoryu Aiki jutsu, Aiki budo, Kobukan judo,…), là một thuật “hơn là đạo”, cho nên vấn đề áp dụng thực tế rất được đề cao (ngay cả hiện tại, tính chất thực tế chiến đấu vẫn còn rõ nét trong đòn thế kỹ thuật của Shirata Sensei). Vào những năm sau thế chiến thứ hai, các động tác của tổ sư dần dà trở nên thanh thoát hơn. Đạo đường Kobukan quả xứng với danh hiệu của nó là “đạo đường địa ngục”.

Mỗi buổi tập khởi đầu và kết thúc bằng các kỹ thuật khí công. Thông thường tổ sư hay minh họa các lời dẫn giải bằng vũ khí đặc biệt là kiếm và lưỡi lê gỗ. Mỗi kỹ thuật tay không đều được giải thích bằng các thế chém, đâm của kiếm.

Tổ sư dạo đó ở vào độ tứ tuần và ở phong độ tuyệt hảo nhất về mặt thể lực. Shirata Sensei rất kinh ngạc về thần lực của Người: “Dù tay của Người rất nhỏ, chỉ bằng một nửa tay tôi, nhưng cái nắm của Người làm tôi đau điếng. Khi bị Người nắm cánh tay, người ta không có cách gì xoay chuyển và ngay cả khi Người đè với một ngón tay thì mấy ngày sau vẫn còn thấy dấu bầm. Tôi không bao giờ hiểu được bị Người ném bằng cách nào. Đột nhiên bạn cảm thấy mình đang bay, tương tự như mình đang lượn trên một đám mây vậy. Ít khi mình cảm thấy bị đánh ngã. Ngược lại, mỗi lần bị Người đè, bạn cảm thấy mình bị điện giật, cơn đau thì khốc liệt. Tổ sư có vẻ rất khủng khiếp khi trong tay cầm thanh kiếm, dáng vẻ của Người hoàn toàn biến đổi. Người trông chẳng khác gì hung thần”.

Ngay cả trong nhóm môn sinh đặc biệt đó thì Shirata Sensei cũng nổi danh một hảo thủ của Kobukan, nhất là sau thời gian lưu lại một năm tại huyện Okayama. Năm 1934, Shirata Sensei được phái đến đó để thành lập một chi nhánh của hội “Hoàng võ đạo” tại đó. Tại Tokyo sự hiện diện đầy quyền uy của Tổ sư làm nản lòng những tay thách đấu trừ những tên ngông cuồng nhất. Nhưng tại các tỉnh thì rất nhiều kẻ nóng lòng muốn thử tài các đệ tử trẻ tuổi của Người. Những võ sĩ Judo hoặc Kendo, những đấu thủ Sumo, quyền Anh và kể cả những tên côn đồ cũng đến để thử sức chàng huấn luận viên trẻ. Shirata Sensei trình bày cho họ là trong Aikido không có tương tranh vì “vì tỉ thí là tử thí”, dù vậy ông cũng sẵn sàng chấp nhận, mọi tấn công, đôi khi xảy ra chuyện gãy tay và cũng không có ai tự khoe mình là đã thắng được kẻ không chủ chiến. “Ai có thể đương cự lại, với năng lực của sự bất bạo lực", Ông vừa đùa vừa đè một tay khoác lác xuống thảm.

Đáng tiếc là không thể tường thuật lại các giai đoạn đó một cách chi tiết hơn. Khi tôi hỏi về những biến cố lẫy lừng đó, Sensei Shirata chỉ nói một cách đơn sơ, những chuyện như vậy đã xảy ra và ông mỉm cười tiếp “vào thời đó tôi cũng không đến nỗi tệ lắm”. Tuy nhiên ông cũng cho biết thêm là Shiho nage, Irimi nage cùng với các khóa Ikkyo và Nikyo là những chiêu thức kiến hiệu nhất và khi có chuyện lộn xộn xảy ra, mình không nên đứng tần ngần và chờ đón người ta tấn công như theo thông lệ trong các buổi tập. Đặc biệt là khi đối đầu với người có vũ khí, dừng lại và thủ thế có nghĩa là sẽ bị đánh bại. Sự thật là cũng có vài đấu thủ của ông bị chấn thương nhưng chuyện đó xảy ra là vì họ chống cự lại một cách phản tự nhiên. Shirata Sensei không bao giờ phản ứng một cách mạnh bạo hoặc sử dụng lực nhiều hơn cần thiết. Vừa mới đây, một người đàn ông luyện Karate tỏ ra ao ước học Aikido, đã tìm cách thử tài Shirata bằng cách tung một đòn đá thay vì đòn đấm vào đầu như thông lệ, Shirata bước nhẹ qua một bên lớn tiếng cười và nhẹ nhàng hất tung đòn cước của đối thủ.

 Trong buổi sơ khai, chưa hề có hệ thống đai đẳng. Tổ sư noi theo truyền thống, giới thiệu môn sinh của mình với một giấy chứng nhận, nếu Người thỏa mãn về việc học tập của họ - 4 cấp chứng nhận gồm có: (1) Kirikomi, (2) Mokuroku, (3) Menkyo, (4) Kaiden. Shirata nhận được một chứng nhận Mokuroku, và không biết có ai được trao cho một giấy chứng nhận cao cấp hơn không? (“Đó không phải là việc của tôi”- Shirata Sensei nói).

Nhưng điều đó khó có thể tin được, vì người ta không có thể tưởng tượng được, có một kẻ nào đạt được trình độ cao hơn Shirata Sensei. Năm 1937, Shirata Sensei bị kêu lính và sau đó phục vụ với tư cách là một sĩ quan tại Mãn Châu và Miến Điện (hiện là Myanma). Ông bị bắt làm tù binh một thời gian ngắn, trước khi được hồi hương vào 1946. Ông không hề nói về các kinh nghiệm chiến tranh của mình giống như các đại sư, ông luôn sống trong hiện tại - chỉ trừ một hôm ông nói: “Trong thời chiến, chúng ta được dạy, là võ sĩ đạo có nghĩa là học cách để chết. Tôi đã học biết được rằng, đó không phải là võ đạo thực sự, chân võ đạo là học để sống, học để biết chung sống với người khác trong sự hòa hợp và hòa bình.”

Đại sư SHIRATA (hàng trước, thứ 3 từ trái qua) trong một cuộc họp các mạnh thường quân và các nhà tài trợ của “Hoàng Vũ Quán” (KOBUKAN) vào khoảng năm 1933.

Ảnh chụp vào khoảng năm 1932, Đại sư SHIRATA là chàng trai khôi vĩ đứng ở giữa hàng sau. Bình sinh đã là một trang hảo hớn sức khỏe hơn người, lại dày công tu luyện với Chân sư  từ nhỏ, nên Đại sư SHIRATA rất nổi tiếng trong giới môn sinh Aikido thời đó. Năm 1934, khi Tổ sư giao trách nhiệm cho Đại sư SHIRATA tại Okazama, lúc đó Đại sư mới 23 tuổi. Ông đã phải đương đầu với những thách thức, những cuộc tỷ thí – dù không muốn – với những hảo thủ Judo, Kendo, Sumo, Quyền Anh, … và Ông đã không hề nếm mùi thất bại.

Lẽ tất nhiên Aikido không chỉ là vấn đề luyện tập cơ thể. Trong thực tế, người ta thường nói sự luyện tập Aikido chỉ bắt đầu khi sức mạnh thô thiển đang tiêu hao dần. Tổ sư thường nói, Ông chỉ thực sự đi vào lãnh vực Aikido thuần túy vào lúc gần 80. Vào lúc Shirata Sensei dựa càng lúc càng nhiều vào "Ki" và lực "Kokyu" thì các đòn thế của ông càng sắc bén và hữu hiệu hơn. Trong mười năm vừa qua đã có một sự chuyển hóa rõ ràng trong chiêu thức của ông. Khác hẳn với các môn thể thao có thi đấu, trong đó những người 40 tuổi trở lên thành đồ bỏ, trong Aikido người ta càng tiến triển với tuổi tác.

Quả là một điều nghịch lý, một sinh lực dồi dào như vậy không được phát triển bằng cách phát triển bảo trì năng lực của mình. Mỗi lần Shirata Sensei thi triển một chiêu thức là một lần Shinken Shobu, một “cuộc tử chiến”, điều đó có nghĩa là toàn bộ công lực từ thể xác đến tinh thần đều được tập trung vào “thời” và “điểm” của cuộc đối luyện. Nếu còn giữ lại một phần nào hay là bị phân tán tư tưởng thì sẽ không có một tiến bộ nào cả. Người thường nói 10 phút luyện tập với trương lực hoàn toàn từ thể xác tới tinh thần thì giá trị hơn cả chục giờ vận động một cách máy móc.

Đó là lý do tại sao các hành giả Aikido thường nên có một công việc nào khác ngoài Aikido ra. Ném và đè chỉ là một khía cạnh của sự luyện tập Aikido và nếu dành nhiều thời gian cho Dojo sẽ phá vỡ thế quân bình giữa luyện tập và công việc, giữa nghiên cứu và công việc xã hội. Cho đến bây giờ thì Shirata Sensei vẫn mới nghỉ hưu một phần và mặc dầu Tổ sư đã từng dạy toàn thời gian tại Tokyo trong một số năm, Người tha thiết hơn nhiều với công thức phối hợp Aikido với công việc đồng áng. Mặt khác do gương sáng của Tổ sư, việc dạy Aikido vì tiền không phải là một cách làm thích thú. Người ta có thể tiếp nhận quà tặng (với lòng tri ân) nhưng không nên dùng Aikido như là kế mưu sinh.

Cũng như Tổ sư đã thường bảo: “Tôi vẫn là một tân môn sinh”. Shirata đã từng làm lắng xuống nỗi hân hoan cương quyết của một người mới nhập môn. Vừa rồi ông đảm bảo tôi: “Cuối cùng thì tôi cũng nắm được bí quyết của Shiho nage”. Vì Shirata Sensei từng liên hệ với Aikido từ thuở ban sơ và đã quan sát cặn kẽ những thay đổi diễn ra qua năm tháng, ông là người có thẩm quyền nhất để trả lời cho những câu hỏi đã làm bối rối tất cả ai thành tâm luyện tập Aikido: “Tại sao lại có quá nhiều phái Aikido? Nếu mọi người đều xuất thân từ một vị thầy? Tại sao cách thức thi triển chiêu thức có thay đổi rất nhiều giữa các huấn luyện viên ngay cả trong một Đạo đường? Đâu là Aikido đích thực? Đâu là những chiêu thức Aikido chính xác?, ...”.

Shirata Sensei giải thích: “Suốt đời Tổ sư không ngừng tinh lọc, cách tiếp cận và thi triển đòn thế, điều này cũng rất tự nhiên vì các kỹ thuật Aikido không phải như nhiều người lầm tưởng là những "Kata", những "bài thảo" được truyền thụ lại từ xa xưa và phải được lưu giữ nguyên trạng - nhưng chúng là những chiêu thức sống động, những cách đáp ứng muôn màu muôn vẻ đối với một tình hình nào đó".

Do đó, mỗi thế hệ đệ tử được thấm nhuần một loại Aikido khác nhau và ngay trong mỗi thế hệ thì mỗi môn sinh cũng có cách lý giải của mình. Chẳng hạn loại Aikido của các bạn đồng môn của tôi: Tomiki, Mochizuki, Shioda khác với nhau và khác với loại Aikido của tôi. Mỗi người chúng tôi chú mục vào cái mà chúng tôi nghĩ là quan trọng nhất. Trong suốt 50 năm luyện tập Aikido, tôi đã cố gắng trung thực lưu giữ lại điều chính yếu mà tôi đã học được từ Tổ sư. Thế nhưng cách thức tôi biểu lộ sự tinh túy đó trong các kỹ thuật của tôi, đã thay đổi do sự hiểu biết của tôi và thông điệp của Tổ sư cũng đã trở nên sâu sắc hơn. Vì nội dung của thông điệp đó quá rộng lớn và hình thức biểu lộ quá bao la, không ai có thể nói một cách an nhiên cho rằng phong thái nào đó là đúng Aikido hoặc là chỉ có một loại mẫu mực Aikido. Không bao giờ có một sự đồng nhất cứng nhắc trong AIKIDO, nhưng chúng ta cũng phải đề phòng, chống lại việc bỏ qua hoàn toàn thông điệp của Tổ sư, để dựng ra một loại Aikido giả hiệu được đặt trên những suy luận vẩn vơ cá nhân. Nếu chúng ta giữ được tinh thần của Tổ sư trong tim ta và luyện tập một cách chân thành, chắc chắn con đường hòa hợp sẽ rộng mở cho ta”.

Shirata Sensei đúng là một vị mô phạm mẫu mực. Hết lòng với tinh thần của Tổ sư, luôn luôn hăng hái luyện tập suốt 50 năm qua, không một chút ghen tỵ hay chỉ trích với các võ sư khác, vô tư đối với các quyền lợi vật chất, một con người của hòa bình và của sự khôn ngoan chín chắn, Ông thể hiện nơi mình những đức tính cao quí nhất của môn sinh Aikido chân chính.

B.B. SƠN

(Trích Kỷ yếu THIÊN LONG 1996)

Ảnh trang bìa của tác phẩm “Con đường hòa hợp” của Đại sư SHIRATA phát hành năm 1984.