Cụ Đề đốc Lê Trực, trong sử còn nhắc, một nhân tài từng phò đức Hàm Nghi rồi sau theo đảng Văn Thân; dưới sự chỉ huy của tướng Phan Đình Phùng.
Cụ Đề Trực, thụ giáo với võ sư nào, chúng tôi không được biết. Nhưng cứ theo như lời cậu Cả thuật lại cho chúng tôi nghe trong một tiệm rượu ở chợ Ba Đồn – Cụ Đề đi thi võ mấy lần đều hỏng, cho đến khóa chót cũng “trợt” luôn, trong lúc người được 41 tuổi.
Trong lúc thi các môn lăn khiên, áp trận, nhảy cao đá lẹ, trường côn, đoản côn, cung kiếm… Cụ Đề đều được ban giám khảo chấm ưu. Nhưng tai hại, khi nhảy qua ba lần hố sâu để quỳ xuống, bắn tên cho trúng các hình nộm rơm, thì Cụ bung tên ra đều trật lất. Tức giận quá, nửa đời học tập, mà danh vọng không thành, Cụ liền nhảy tới, khi ban giám khảo phê hỏng, đá song phi rất mạnh làm bay hình nộm rơm lên trời, cao quá khiến cho đến khi hút tàn điếu thuốc, hình rơm ấy mới rớt xuống đất (điếu thuốc lào).
Chỉ có bấy nhiêu đó, mà ban giám khảo phải giật mình kinh sợ, liền nhìn nhận tài nghệ của Cụ đáng kể, lại tuyên bố Cụ đỗ và phong chức Đề đốc, tổng lãnh quân đội…
Giả thuyết này do lời cậu Cả thuật lại, và dân làng Thanh Thủy cũng cho là đúng. Nếu trái lại, có người bảo không đúng, mong các bạn thêm vào cho bài ký sự này đặng thêm phần hào hứng.
Ở chợ Ba Đồn, người ta thường nói mấy câu chữ Hán như sau nầy, để nhận thức rõ ràng về tinh thần dân chúng trong các làng phụ cận ở phủ Quảng Trạch:
a) Vật thú Thổ ngọa thê.
(chớ nên lấy vợ làng Thổ ngọa)
b) Vật ẩm Thượng Sơn tửu.
(chớ uống rượu của làng Thượng Sơn)
c) Vật đả Phan Long đề.
(chớ nên đánh lộn với dân làng Phan Long)
d) Vật giao La Hà hữu
(chớ nên kết bạn với người làng La Hà)
Lấy câu “c” trong bốn câu trên mà luận ra, bạn nên hiểu dân làng Phan Long can đảm vô cùng, có óc đoàn thể. Hễ trong phiên chợ Ba Đồn, có người nào đánh đập người Phan Long, cả làng ào ra đánh cho kẻ ấy chết tươi mới thôi.
Bởi vậy cho nên, người ta khuyên, mỗi khi đến chợ Ba Đồn, đừng nên gây chuyện đánh lộn với người Phan Long là vì lý do ấy.
Trích “Việt Nam giáo khoa tập san” số 3/ năm 53
