Khi nhà Tần bị Lưu Bang và Hạng Võ diệt, thì Triệu Đà đang làm chức Huyện lệnh Long Xuyên ở quận Nam Hải (tỉnh Quảng Đông). Hắn ám sát quan úy Nhâm Ngao (coi về quân sự) rồi phao tin Nhâm Ngao bị bạo bệnh chết giao binh quyền Nam Hải cho hắn.

Sơ đồ Cổ Loa

 

Tại thành Phiên Ngưng, Triệu Đà đã có trong tay 200 ngàn quân. Hắn xưng vương và chuẩn bị chiếm Âu Lạc.

 

Tình hình ấy không qua mắt được An Dương Vương và các tướng tài của vua như Cao Lỗ và Nôi Hầu.

 

Để chuẩn bị đối phó với cuộc xâm lăng chắc chắn sẽ xảy ra. Cao Lỗ khuyên An Dương Vương bỏ đô cũ Phong Châu, chuyển về Phong Khê, thuộc miền đồng bằng, xây thành Cổ Loa để phòng bị.

Mô hình Cổ Loa thành

Vị trí thành Cổ Loa ngày nay như sau: Theo đường số 3 đi Thái Nguyên, 5km (từ Hà Nội 15km0, rẽ sang đông 1km là xã Cổ Loa (ga Xuân Kiều), thành Cổ Loa tọa lạc tại đây. Thành ngang 2.750m, dọc 2250m. Đến giờ vẫn còn một số đoạn thành.

 

Thành được xây trên bậc thềm đất cuối cùng mở xuống đồng bằng phù sa.

 

Công trình xây thành Cổ Loa khi mới bắt tay vào làm gặp rất nhiều khó khăn. Phong Khê là đất hoang lũng, lắm đầm hồ và bãi lầy. Thành cứ xây lên lại đổ xuống.

 

Nhưng cuối cùng thành cũng xây xong, gồm nhiều lũy đất quanh co xoáy ốc (loa là ốc) có kè đá kè bên những lạch, những hào tiếp nước và thoát nước nối với sông Thiếp – một chi nhánh cũ Nhị Hà xưa – chảy dưới chân thành, tạo nên một đường nước và thủy lợi toàn Kinh đô.

Khuôn đúc mũi tên đồng

Lẫy nỏ

Thành Cổ Loa kết hợp một quân trấn của bộ binh giỏi cung nỏ với một quân cảng thủy binh thạo dùng thuyền. Đấy là sự kết hợp hai bản sắc văn hóa quân sự thủy bộ của người Âu Lạc.

 

Quân bộ có cung nỏ của những chàng trai Âu Việt núi rừng, quân thủy có thuyền bè với gươm, giáo, lao, búa, rìu, dao găm, qua… của những chàng trai Lạc Việt xuất thân từ nghề sông nước.

 

Thành Cổ Loa địa thế hiểm trở, có voi, ngựa, có thuyền bọc đồng, thuyền độc mộc, gươm, giáo, lao, cung nỏ v.v…. Tuy nhiên các tướng tài của nhà vua vẫn đánh giá là chưa đủ sức để chống giặc vì đất giặc rộng, quân giặc đông, chúng ùa xuống gấp năm gấp mười, gấp trăm lần quân ta thì làm sao chịu nổi?

Mũi tên đồng Cổ Loa

Phải có một món binh khí lợi hại gấp trăm lần binh khí của địch mới được.

 

Tướng Cao Lỗ hồi tưởng những ngày ở rừng chống giặc Tần: Khi bắn vào quân, ông luôn thấy sử dụng nỏ chắc hơn sử dụng cung, song nỏ này cũng chỉ bắn được một phát tên như cung.

 

Ông lại nhớ đến lúc trước, Tản Viên Nguyên Tuấn (Sơn Tinh) sau khi thắng được Thủy Tinh lấy con gái vua Hùng 18 (Hùng Duệ Vương) là Ngọc Hoa công chúa, giúp vua Hùng đánh Thục Phán (tức An Dương Vương sau này) đã dùng một loại nỏ bắn một lúc được hai mũi tên. Nhưng phép dùng nỏ của Tản Viên đến nay vẫn còn là một bí mật, còn tên của “Nỏ thần Tản Viên”  vẫn chỉ là tên tre vót nhọn.

 

Làm sao có thể một lúc bật lẫy nỏ cho nhiều mũi tên cùng bay ra? Sáng kiến đó trước kia đã một lần chợt lóe lên trong óc vị tướng tài Cao Lỗ khi ông cùng Đô Đống vào thành Luy Lâu dùng nỏ bắn chết Đồ Thư. Ông nghĩ ra cách mở rộng thân nỏ, xẻ chéo nhiều rãnh trên đó cho đuôi những mũi tên cùng chụm lại một điểm ngay trên lẫy nỏ và chỉ cần bật lẫy là các mũi tên cùng theo rãnh bay đi.

 

Từ ý tưởng ban đầu ấy, ông chế ra thân nỏ hình nan quạt, cánh nỏ ở giữa có một khấc chìm vừa với thân trên của nỏ có nhiều rãnh.

 

Lẫy nỏ thì làm theo kiểu móng rùa. Căng dây nỏ lên, cài nó lại và cứ để thế. Khi cần, dùng ngón tay trỏ kéo lùi mút lẫy là dây nỏ bật, tung những cánh tên lao như gió cuốn.

Về cây tên, Cao Lỗ bàn với các cụ già các lò rèn cách nấu đồng đổ khuôn các mũi tên đồng ba cạnh. Mũi tên tre chỉ cần chẻ ra rồi vót nhọn là xong. Còn mũi tên đồng chẳng những phải có lỗ để cắm thêm thân tên mà cái khó là ba cạnh phải đều nhau, trọng lượng phải cân đối với thân tên để khi tên bay không bị chao đảo, lệch hướng.

 

Cuối cùng cây “nỏ thần” hoặc “nỏ liên châu” đã hoàn thành. Đám trai trẻ bắt đầu tập bắn. Cứ mười người đứng thành một toán với mười cây nỏ liên châu, một lúc lẫy cò cho hàng trăm cây tên có mũi đồng ba cạnh bén nhọn lao vút đi, tầm xa có thể bay từ trung tâm thành Loa ra đến những con sông bọc ngoài, sức công phá có thể xuyên qua gỗ dày, áo giáp.

 

Muốn tên bay xa và mạnh, cánh nỏ phải dài và cứng. Vì vậy khi lâm trận, phải có sự phân công hợp lý: lớp trẻ dùng sức dương nỏ, người già bật lẫy nỏ.

 

***

 

Quân Triệu đà vây chặt thành Loa. Bên phía quân Âu Lạc đã bày sẵn trận thủy bộ liên hoàn. Quân thủy đi thuyền bọc đồng và thuyền độc mộc từ các nhánh sông trong nội thành đánh ra, và từ các nhánh sông bên ngoài đánh vào, ép quân Triệu Đà vào giữa, cùng phối hợp với quân bộ, binh tượng và kỵ binh.

 

Nhưng chủ yếu vẫn là nỏ thần.

Nỏ thần

Quân Âu Lạc với mũi tên đồng ba cạnh, mỗi lần bật dây, từ lẫy nỏ hình móng rùa, mười mũi tên nhất loạt bay ra.

 

Quân Triệu Đà vẫn cung tên cổ lỗ từ thời xa xưa. Chúng bắt đầu reo hò cùng xông ra phá thành, vượt hào, giữa tiếng chan chát của gươm giáo và rìu đồng, tiếng rít gió của những mũi tên giặc…

Trống đồng Cổ Loa

Tiếng trống đồng Âu Lạc đánh dồn hồi. Thuyền đồng và thuyền độc mộc từ các nhánh sông bung ra. Voi chiến cuộn vòi, xóc ngà, ngựa chiến dựng bờm, cất vó. Rìu đồng lao sắt, gươm giáo lấp loáng trên tay các dũng sĩ Âu Lạc.

 

Nỏ thần, mỗi phát mười mũi tên đồng vút ra. Từ các pháo đài, từ các lầu cao giữ thành, từ các lâu thuyền, nỏ thần cùng lúc bật lẫy. Ánh đồng từ đầu những mũi tên ba cạnh lóe lên như chớp giật.

 

Thây giặc lớp lớp chồng lên nhau giữa bụi đất bốc tung mù mịt.

 

Nỏ thần từ chín lớp thành vút ra. Thây giặc lại lớp lớp đổ xuống.

 

Giặc kinh hoàng giữa những làn tên kỳ lạ. Những tên sống sót ôm đầu trốn chạy. Triệu Đà toát mồ hôi hột, kinh hãi thốt ra hai tiếng: “Nỏ thần”.

 

Hai tiếng đó dội vào tai tàn binh phương Bắc khiến chúng bủn rủn tay chân.

 

Triệu Đà một mình một ngựa phóng thục mạng về Vũ Ninh. Hắn rùng mình khi nghĩ đến những lớp thây quân Nam Hải chết chồng chất lên nhau, mình mẩy, mặt mày tua tủa như lông nhím những mũi tên đồng ba cạnh.

 

Bạt vía vì trận bão tên đồng đó, nhưng năm sau Triệu Đà lại ngoan cố kéo 100 ngàn xuống xâm chiếm nước Âu Lạc một lần nữa. Kết quả cũng như lần trước.

Rồng Cổ Loa

Cuối cùng hắn nghĩ ra quỷ kế. Hắn cho con trai là Trọng Thủy theo sứ giả sang Âu Lạc để xin cầu hòa, xưng thần mà thờ An Dương Vương.

Triệu Đà lại xin cưới Mỵ Châu cho Trọng Thủy và cho Thủy ở rễ bên Âu Lạc

 

Các quan trong triều hết lòng can ngăn An Dương Vương đừng gả Mỵ Châu cho Trọng Thủy và đừng cho Trọng Thủy ở lại kinh đô Âu Lạc.

 

Tướng quân Cao Lỗ tâu:

 

-                     Nó mượn cớ cầu hòa và cầu hôn để mưu cướp nước ta đó thôi!

 

Nhưng nhà vua không nghe lời can phải.

 

Đền thờ An Dương Vương

Sau ba năm cưới vợ và ở rễ (theo phong tục Âu Lạc), Trọng Thủy xin về nước thăm nhà, báo cáo với Triệu Đà bí mật nỏ thần, địa đồ thành Loa, tình hình chính trị, quân sự của Âu Lạc.

 

Triệu Đà phát quân xâm lược Âu Lạc lần nữa, và lần nầy, An Dương Vương đã bị thất bại.

 

Nước ta lần đầu tiên mất vào tay giặc phương bắc từ đó (179 trước Công Nguyên).

Khu vực Giếng Ngọc

 

***

 

Nỏ liên châu (tức là loại nỏ mỗi phát bắn được nhiều mũi tên cùng một lúc) là món binh khí có thật, bằng chứng là cuốn “Giao Châu ngoại vực ký” của Trung Quốc đã viết về nó: “Mỗi phát giết được 300 người”, và cuốn “Việt Kiều thư” cũng do người Trung Quốc soạn có ghi: “Mỗi phát xuyên qua hàng chục người”.

 

Còn khoa khảo cổ đã đào được một kho mũi tên đồng hàng vạn chiếc ở chân thành Cổ Loa, lại làm chứng cho chi tiết người Âu Lạc đã biết dùng mũi tên đồng để tăng thêm sức xuyên phá.

 

Hơn hai trăm năm sau ngày Cổ Loa thất thủ, Mã Viện đánh thắng Hai Bà Trưng, sách “Thủy Kinh chú” hai lần có ghi lời tâu của Mã Viện lên vua Hán, năm Kiến Vũ thứ 19 (năm 43 sau Công Nguyên). “ Đi từ Mê Linh ra Bồn Cổ để đánh Ích Châu, thần đem hơn vạn người Lạc Việt, có hơn ba ngàn người tập quen chiến đấu, cung có tên độc, bắn một lần mấy phát, trúng ai chết nấy…”

 

Như vậy kỹ thuật làm nỏ bắn một lần nhiều mũi tên đã truyền đến thời Hai Bà Trưng. Và trước đó khi Triệu Đà chuẩn bị đánh Cổ Loa lần cuối cùng và chiếm được thành, ông đã nắm được bí mật của nỏ liên châu do Trọng Thủy báo cáo lại. Sau khi chiếm thành, đã lấy được loại nỏ ấy, theo lệ thông thường, Triệu Đà phải phổ biến kỹ thuật làm nỏ này cho Trung Quốc.

 

Chúng ta tự hỏi vì sao kỹ thuật làm nỏ liên châu ngày nay không còn ai biết – kể cả người Việt Nam lẫn người Trung Hoa?

 

Tóm lại, qua sử sách, ta khẳng định một điều là người Âu Lạc đã chế được loại nỏ bắn một phát nhiều mũi tên. Nhưng cách chế tạo như thế nào thì đến nay không ai biết. Đoạn tả Cao Lỗ chế ra thân nỏ hình nan quạt chỉ là một giả thuyết của các nhà nghiên cứu ngày nay.