Từ “Thiên đạo” đến “Vương đạo”
Đạo (Do) là một khái niệm luân lý phát sinh trong đời sống của các dân tộc canh nông ở Viễn Đông.
Đối với các dân tộc này, đời sống thiết yếu tùy thuộc vào thiên nhiên: gieo, trồng, gặt lúa, hái trái,…
Các nông dân có lòng kính trọng, sợ hãi và thán phục đối với những hiện tượng thiên nhiên, và thái độ ấy đã làm phát triển nơi họ một trí quan sát và tìm hiểu thiên nhiên bén nhạy. Nhờ vậy, họ đã khám phá ra một trật tự hoàn hảo, một sự hòa hợp vô tận ngự trị trên Vũ trụ: sinh, trưởng, phát triển là những định luật chi phối trọn chu kỳ những biến đổi không ngừng của thiên nhiên. Trật tự đó gọi là “TRỜI”, và hoạt động của nó là “Ý TRỜI”. Ý niệm luân lý “ĐẠO” (con đường) được thai nghén để cho đời sống cá nhân và xã hội của con người theo cái ý đó làm sao để duy trì thái bình trong cộng đồng nhân loại. Ở Trung Hoa cổ xưa người ta gọi con đường trời là: “THIÊN ĐẠO” từ đó phát sinh ý niệm con đường của vua chúa: “VƯƠNG ĐẠO” để cho con đường trời được thể hiện trong đời sống xã hội, nghĩa là Tu thân, Tề gia, Trị quốc để cuối cùng là Bình thiên hạ.
Lý tưởng của Tổ sư Jigoro Kano
Có hai loại đường, con đường lớn và các con đường linh tinh. Loại thứ nhất có nghĩa là Vương đạo phải thực hiện ý trời, có mục đích Trị quốc và Bình thiên hạ, trong khi sự Tu thân, Tề gia thuộc về con đường linh tinh.
Trong khi áp dụng nguyên tắc tinh thần này vào lý thuyết Nhu đạo, ông Jigoro Kano đã đặc biệt thừa nhận hai điểm cốt yếu: “Tinh lực thiện dụng” và “Tự tha cộng vinh”. Ý tưởng này đúng là biểu thị của việc Bình thiên hạ trong Vương đạo, mục đích chính thực của cả môn Nhu đạo, trong khi điểm cốt yếu kia, sự sử dụng năng lực đúng đắn, chỉ là một trong những phương tiện của nó. Như vậy, lý tưởng của môn Nhu đạo là góp phần vào tình huynh đệ nhân loại, vào tiến bộ của mọi tương quan giữa các cá nhân và các dân tộc bằng một sự sử dụng đẹp và hữu hiệu các nguyên tắc và các kỹ thuật của nghệ thuật dùng Năng lực.
Hai nếp sống, hai cách suy tư
Tôi đã nói rằng các dân tộc canh nông tự nuôi mình nhiều nhất bằng thóc lúa và hoa quả. Mà những hoa quả và thóc lúa ấy, khi còn xanh, tự bảo tồn, ẩn núp trong bóng lá cùng màu, cho đến khi chúng có thể lôi cuốn, nhờ các màu sắc rực rỡ hay mùi vị thơm tho của mình, các giống thú đến ăn và mang hạt giống đi xa để gieo rắc chủng loại mình ở những xứ sở xa xôi. Một phần lớn như vậy được hy sinh làm thức ăn cho muông thú. Nhưng, trái lại, những hoa quả rơi rụng ở ngay tại chỗ, thay vì được mang đi nơi khác, và nếu chúng mọc lên nơi chính gốc cây đã mang nặng chúng, những mầm non bắt buộc phải sống trong sự tranh đấu thường xuyên, cây này chống cây kia và chống cả với cây mẹ, để dành lấy thức ăn trong một khoảng đất bị giới hạn. Hai hình thức động vật và thực vật giúp đỡ lẫn nhau và bổ túc cho nhau như thế. Nhờ quan sát những hiện tượng thiên nhiên, con người đi đến chỗ hiểu được nguyên tắc sống chung và “Tự tha cộng vinh”, cũng như sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên.
Giờ dây, chúng ta hãy lướt qua cách sống của những dân tộc Bắc Âu, những người, trong suốt một khoảng thời gian lịch sử dài của họ, đã tìm những phương kế sinh nhai trong việc săn bắn. Những người đi săn phải sống trong sự đấu tranh không ngừng với thú hoang. Đó là nguyên tắc kẻ tài giỏi hơn thì sống còn: lý kẻ mạnh bao giờ cũng phải thắng. Sự chiến đấu không ngừng và đẫm máu này nhất thiết đòi hỏi con người luôn luôn phải có sức mạnh thể chất và trí tuệ, từ đó nẩy sinh và phát triển những ý tưởng ngự trị và chinh phục.
Trong đời sống nông nghiệp, con người dù vào tuổi nào, từ già đến trẻ nít và đàn bà, cũng có thể góp phần vào công việc mùa màng bằng khả năng riêng của mình để hoàn thành công việc chung. Sự dồi dào nhân lực bảo đảm cho một mùa gặt lớn hơn, và điều ấy đưa đến ý niệm hợp tác và gia tăng dân số.
Việc săn bắn, trái lại, đòi hỏi ít nhân lực hơn, bởi những thợ săn phải ẩn núp để đến gần những con mồi. Sự rượt đuổi qua các khu rừng và các cánh đồng, những trận chiến ác liệt tự nhiên đòi hỏi con người một sức lực thể chất và một trí khôn hơn người.
Trong cuộc sống nông nghiệp, việc gieo vãi và trồng trọt có thể làm trong gia đình, dưới ánh nắng dịu dàng của mùa xuân, và gặt hái trong hơi thu mát mẻ. Người ta vừa cày cấy vừa ca hát, và khi mùa gặt chấm dứt, người ta tổ chứcnhảy múa. Đồng quê có thể chia xẻ vui buồn của cuộc sống với các loài gia súc, và lối sống ấy tạo cho người ta sự lạc quan.
Thợ săn phải núp sau ghềnh đá hay dưới bụi cây để bất thần tấn công muông thú, hoặc dùng mẹo lừa bắt chúng, bằng cách dùng bẫy. Những sự cần thiết của một cuộc sống như vậy có thể làm cho người ta trở nên tàn nhẫn và cuộc sống trở thành tù ngục.
Sự khác biệt giữa các lối sống của hai giống người nông dân và thợ săn đã đưa đến những thái độ luân lý khá đối lập. Ý niệm “ĐẠO” hay “CON ĐƯỜNG” vì vậy phát sinh và phát triển nơi các dân tộc Đông Phương.
Chữ Đạo trong Hiệp khí đạo
Giờ đây, chúng ta thử áp dụng ý niệm “ĐẠO” hay “CON ĐƯỜNG” này vào môn Nhu đạo và Kiếm đạo. Khi nào nghệ thuật sử dụng cây kiếm chỉ thu gọn trong kỹ thuật giết chết địch thủ, thì môn ấy chỉ có thể là Ken Jutsu (kiếm thuật) hay Iai Jutsu (thuật sử dụng kiếm hai tay) chứ không thể là Kiếm đạo. Cũng thế, khi nào người ta còn cố quật ngã đối thủ, thì đấy chỉ là Nhu thuật và không phải là Nhu đạo. Kiếm đạo và Nhu đạochỉ hiện thực khi nào các môn võ ấy dùng để phụng sự công lý chống lại bất công, phụng sự sự hòa hợp và thái bình trong đời sống nhân loại. Chính trong cái ý tưởng cao quý ấy và trong ý nghĩa ấy mà môn Aikido-jutsu trở thành Aiki-Do (Hiệp khí đạo).
Tổ sư Ueshiba (người nông dân hiền lành và phúc hậu ấy!) đã nói: “Chính tình thương đã cấu thành Vũ trụ. Con người phải ràng buộc với tình yêu Vũ trụ vĩ đại ấy”. Đó cũng là mục đích của Hiệp khí đạo, và ý tưởng này hòa hợp hoàn hảo với quan niệm về cuộc đời của những nông dân nông nghiệp Đông phương (nơi xuất thân của Tổ sư Ueshiba), những người muốn trung thành tuân theo các định luật thiên nhiên.
Hiệp khí đạo bắt nguồn từ một ngành võ thuật cổ truyền, môn Kiếm đạo, một trong các môn võ chiến trận mà chỉ có phái Koshu truyền dạy, có từ hơn bảy thế kỷ qua. Phái Daito lại tách ra, chỉ giữ phần nào liên quan đến những động tác của cơ thể. Trở nên đứng riêng như thế, từ hai thế kỷ nay, các động tác ấy được gọi là “Aikijutsu”. Như vậy, Tổ sư Ueshiba đã mang đến một sự cải thiện bằng cách thêm vào những tình cảm thiêng liêng. Ông biến đổi thành một môn võ quý phái và mềm dịu hơn, từ mười năm nay, đồng thời đổi tên cho nó.
Nhu đạo thiết yếu là môn chiến đấu cá nhân, có lịch sử riêng về sự phát triển và các đòn thế, trong khi môn Hiệp khí đạo, phát nguồn từ môn Kiếm đạo cổ truyền, còn giữ được những truyền thống và hình thức duy nhất của nó.
Đại sư MINORU MOCHIZUKI
(đệ bát đẳng)