Phạm Xuân Thảo

(Tìm hiểu Võ Thuật tập 3, 1991)

PEKITI TIRSIA ARNIS

MÔN VÕ THƯỢNG THẶNG ?

Đảo quốc Philippines bao gồm hàng trăm hòn đảo nhỏ, cũng một thể ấy, nền võ thuật Philippines bao gồm hàng trăm môn phái. Vài ba môn phái tương đối nổi tiếng, những môn phái khác được chuyên môn hóa triệt để, một số ít trở nên rất phổ biến. Môn Arnis trường phái Pekiti tirsia do Leo Gaje truyền dạy thì lại chẳng nổi tiếng, không chuyên môn hóa, mà cũng chẳng phổ biến bên ngoài giới võ thuật Arnis. Giống như mọi môn võ khác của đảo quốc này, phái Pekiti tirsia arnis  phối hợp với vẻ đẹp của thân pháp với những đòn thế chiến đấu hữu hiệu và thực tiễn. Tuy nhiên, phái Pekiti tirsia nổi bật trong võ lâm của đảo quốc như một môn phái hoàn chỉnh, nổi tiếng về uy lực và linh hoạt tính của nó. Từ hàng ngũ của môn phái này đã xuất hiện nhiều hảo thủ tuyệt nghệ.

Điều gì khiến cho võ phái đặc thù này sản sinh được những cao thủ đầy hiệu năng chiến đấu như vậy ?

Tom Bisio là một huấn luyện viên môn Pekiti tirsia. Anh bắt đầu học môn võ này dưới sự truyền dạy của Gaje vào năm 1976, ngay sau khi Gaje từ Philippines di chuyển đến ở tại đô thị New York, Mỹ. Là một trong những môn sinh đầu tiên của Gaje. Bisio có được một vị trí hết sức thuận lợi để quan sát sự tiến triển của môn võ này tại Hoa Kỳ. Lại nữa, Bisio từng thắng nhiều giải đấu gậy và đấu tay không ở cả Philippines lẫn Hoa Kỳ, điều đó càng gây thêm tăm tiếng cho tính hữu hiệu của môn Pekiti tirsia trong chiến đấu. Bisio chỉ rõ rằng chính cấu trúc tài tình và phương pháp rèn luyện – hơn là bất cứ một tập hợp các đòn thế nào – của môn võ đã sản sinh ra những hảo thủ tài ba. Môn võ nhằm truyền dạy một chuỗi kỹ năng tiến theo thứ tự, mỗi bước mới lại bổ sung vào cái nền tảng đã được các bước trước đó thiết đặt. Tinh hoa của việc truyền dạy đã được mô tả trong câu châm ngôn mà Bisio thường nhắc nhở các võ sinh của anh : “Thủ đắc phương pháp, làm chủ phương pháp, giải trừ phương pháp”. Dù phương pháp huấn luyện tự nó chỉ áp dụng duy nhất cho môn Pekiti tirsia, nhưng các nguyên tắc của nó lại có thể áp dụng cho hầu hết mọi bộ môn võ thuật. Nếu quan sát kỹ, bạn sẽ nhận thấy rằng các giai đoạn người võ sinh Arnis phải trải qua trong quá trình học võ của anh ta cũng giống như các giai đoạn mà hầu hết các võ sinh cao cấp đều từng trải.

Môn Pekiti tirsia gồm ba giai đoạn rõ rệt. Giai đoạn thứ nhất, “thủ đắc phương pháp” có nghĩa là học các kỹ thuật căn bản và cơ cấu của thân thể. “Ở giai đoạn nhập môn, môn võ đặt nặng vào đòn chân và di động tính”, Bisio cho biết, “nhưng trên thực tế, bạn tập trung vào cái tâm của thân pháp, như vậy bạn có thể chuyển hướng theo ý muốn”.

Môn phái Pekiti tirsia coi trọng đòn chân hơn mọi môn phái khác tại Philippines. Một môn sinh mới nhập môn dồn hầu hết thời gian tập luyện vào một khía cạnh này thôi, thông thường ông ta dành một giờ đồng hồ hay hơn nữa để thực tập các mẫu thức hình tam giác vốn là biểu tượng của mọi môn phái Arnis. Để học cách bước cho thật nhẹ và hướng tâm, các môn sinh thường bước trên các mảnh nửa vỏ dừa hoặc các khối gỗ vuông vức.

Cũng đặt biệt quan trọng đối với các võ sinh nhập môn là các kỹ thuật đánh cho đúng cách. Các võ sinh phải thực hiện hàng ngàn thế đánh căn bản, mài dũa các động tác đến mức họ có thể tung đòn đánh hoàn hảo ở mọi thời điểm. Theo Bisio, điều này rất quan trọng, bởi vì một võ sĩ Arnis đã hoàn thiện được đòn đánh trong khi đối thủ của anh ta vẫn còn luộm thuộm, luống cuống, thì người võ sĩ đó sẽ đến được khu vực trung tuyến của địch thủ nhanh hơn để đánh vào bàn tay cầm vũ khí, hoặc vào người của địch thủ.

Bước tiếp theo của giai đoạn này là phối hợp đòn đánh với đòn chân. Điều này cho phép người võ sĩ Arnis cắt được góc của đối thủ và đánh trúng mục tiêu trước tiên mà bản thân không bị đánh trả. Nó cũng cho phép người võ sĩ, bằng cách áp dụng đúng mức cơ cấu thân thể và bằng cách di chuyển toàn bộ cơ thể như một đơn vị duy nhất, tung ra những ngón đòn với uy lực khốc liệt mà vẫn giữ được tư thế thư giãn thoải mái, và sẵn sàng chuyển đổi vị trí theo sự di chuyển của đối phương. Bisio cho rằng khả năng đánh trúng và chế ngự đối thủ mà không bị phản đòn này là một trong những trình độ cao cấp nhất của môn pekiti tirsia.

Giai đoạn thứ hai “làm chủ phương pháp” liên quan đến việc sử dụng các bài tập luyện gồm hai người. Những bài tập này bao gồm những mẫu thức đòn đánh và phản đòn được thiết đặt trong một cách thế để người nhập cuộc không hề bị “đánh trúng”. Vì các đòn đánh ra được đỡ chịu trên gậy hoặc được né tránh hoàn toàn bằng kỹ thuật chân, cho nên người tập có thể tập luyện cực nhanh, mạnh và ở giai đoạn cao cấp, có thể sử dụng cả lưỡi dao thật mà không sợ làm tổn thương bạn đồng tập. Theo Bisio, tất cả các bài tập luyện đều dạy cho võ sinh cách bẻ góc, cách trụ vững và khả năng chuyển từ thế tấn công dũng mãnh sang thế phản kích đòn phản công của đối thủ. Bisio khẳng định rằng, người võ sinh cần phải hòa nhập các mẫu thức này vào thân thể mình để có thể phản ứng được cấp thời. Anh nhấn mạnh đây chưa phải là lúc cho người võ sinh miệt mài trong những bài tập bay bướm tự do.

Ở giai đoạn này, người võ sinh vẫn chưa làm chủ hoàn toàn được vũ khí của mình, và thường hay thử những đòn thế không hữu hiệu, không thực tiễn, chỉ phí thì giờ vô ích. “Cốt tủy của việc nắm vững một môn võ”, Bisio nói, “là phải loại bỏ những điều mất thời gian vô ích ấy, là phải bắt mình tập những điều tỏ ra hữu ích. Khi bạn đến lớp trình độ cao cấp rồi, lúc ấy môn võ mới có thể trở thành môn võ của bạn được”.

Sau khi nắm vững hoàn toàn từng bài tập rồi, người võ sinh bắt đầu quá trình phối hợp các mẫu thức đó lại. Đây là giai đoạn thứ ba và là giai đoạn cao nhất, giai đoạn “giải trừ phương pháp”. Khi phối hợp các bài tập lại với nhau, người võ sinh bắt đầu nhận ra các kỹ thuật nối liền, hòa quyện với nhau như thế nào, anh ta thấy được nét chuyển tiếp từ tầm trung đến tầm gần, và từ tầm xa đến tầm trung, tầm cao.

Theo Bisio, giai đoạn cao cấp của môn Pekiti tirsia không chỉ thuần túy là việc tránh né sự công kích của địch thủ và phản công lại mà thôi. Người võ sĩ cao cấp còn cần phải tiên liệu được nhiều đòn thế của mình sắp đánh ra và có cách ứng phó thích hợp nếu địch thủ phản công lại đòn phản công của anh ta.

“Điều này không thể thực hiện trên bình diện ý thức được”, Bisio quả quyết “Phải làm sao cho các phản ứng của bạn nhanh lẹ như bản năng để bạn biết ngay mình phải xoay sở ra sao. Pekiti tirsia có hàng kho dòn thế, kỹ thuật, nhưng các nguyên tắc của nó rất giản dị”.

Bisio cho rằng toàn bộ quá trình học tập một môn võ có thể tượng trưng bằng hình thể một viên kim cương, hoặc hai hình tam giác đâu lưng nhau. Ở điểm đáy, người võ sinh bắt đầu từ chỗ không có gì. Dần hồi tăng tiến qua hai giai đoạn một và hai, anh ta thủ đắc một khối lượng các kỹ thuật và nguyên tắc gần như vô hạn, tượng trưng bằng phần tâm của viên kim cương, tức là điểm rộng nhất của nó. Tuy nhiên, khi anh ta tiến đến giai đoạn cao cấp nhất, anh ta nhận ra rằng hàng ngàn các đòn thế, kỹ thuật đó có thể cô đọng thành một vài nguyên tắc, như vậy rốt cuộc, anh ta có được một vài nguyên tắc từ đó có thể triển khai thành vô số đòn thế.

Thế thì thực ra vai trò đối luyện trong tất cả quá trình này như thế nào ? “Tôi có cảm tưởng rằng bạn cũng không phải đối luyện thường xuyên lắm đâu, nhưng một khi đã đối luyện, bạn sẽ đối luyện đến nơi đến chốn”. Bisio nhận định. Anh cho rằng đối luyện là một cách để trắc nghiệm tính hữu hiệu của môn võ chứ không phải là một phương pháp học cách chiến đấu. Anh nhấn mạnh chính các bài tập luyện mới dạy cho bạn cách chiến đấu. “Nếu bạn quan sát những điều người ta phải dạy cho bạn và học cho biết cách phối hợp chúng lại và tách rời chúng ra, chúng sẽ dạy cho bạn các kỹ thuật chiến đấu. Đó chính là lý do người ta đã sáng tạo ra chúng”. Bisio nói.

Bisio đã nói vậy qua chính kinh nghiệm của bản thân anh. Năm 1979, anh sang Philippines dự tranh Giải Vô Địch Quốc Gia Môn võ Arnis. Lúc đó anh mới tập luyện môn Arnis có hai năm và mới tập luyện đối luyện có mấy lần. Để chuẩn bị cho cuộc tranh giải, anh cắm trại một tuần lễ tại vùng Bắc New York trên một hòn đảo hẻo lánh. Hầu hết việc luyện tập này dành cho việc chuẩn bị tinh thần và luyện sức dẻo dai, những người bạn tập đối luyện với anh chỉ là những thân cây trên đảo. Bisio đã thắng hàng loạt các huấn luyện viên cao cấp trong cuộc tranh giải đó, anh cảm nhận rằng những giờ anh bỏ ra tập luyện để làm chủ các bài tập gồm hai người trong môn Pekiti tirsia đó đã giúp anh thắng lướt được những đối thủ có nhiều kinh nghiệm đối luyện hơn anh rất xa.

***

Trong môn Pekiti tirsia, trước tiên bạn học thuộc lòng các đòn đánh, các phản đòn và các bài tập luyện. Kế đến, bạn bắt đầu tháo rời và phối hợp các bài tập cùng các kỹ thuật đó, thực nghiệm với những cái bạn đã thủ đắc được. Đến giai đoạn cao cấp, bạn giải trừ các bài tập đó và loại bỏ chúng hoàn toàn. Ở trình độ này, điểm quan trọng nhất là các tập hợp các động tác cốt lõi từ đó bạn có thể sáng tạo ra vô hạn đòn thế, kỹ thuật.

Mục đích của môn võ Pekiti tirsia không nhằm “lập trình” con người để đáp ứng với những mẫu thức khuôn đặt sẵn, là sử dụng những mẫu thức này để giải phóng cho người đấu sĩ và tạo nên những người võ sĩ biết sáng tạo. Nhưng tính sáng tạo nhất thiết phải xuất phát từ kỷ luật, từ một nền tảng vững chắc gồm các nguyên tắc đúng đắn và sự hiểu biết về guồng máy của cơ thể. Chỉ sau khi bạn đã kinh qua ba giai đoạn tập luyện Pekiti tirsia, bạn mới có thể vượt lên trên được môn võ thuật đó.

Phạm Xuân Thảo