NGƯỜI THẦY
Trích “Aikido lễ quy và truyền thụ”
Của Đs.Tamura Nobuyoshi
Bản Việt ngữ của Vs.Bùi Thế Cần
LỄ TRONG AIKIDO
Tại Nhật, lời tục thường nói lễ là thủy và chung của võ đạo, các bản năng hiếu chiến và hiếu sát bùng lên để cho chúng được tự do khi lâm trận.
Bản năng hiếu chiến và hiếu sát
Để nắm được một đoàn quân đằng đằng sát khí mà không để cho nó đi đến chỗ tan rã, các quy luật tỏ ra cần thiết. Lễ quy và kỹ thuật có lẽ do đó mà phát sinh. Chúng giúp việc thực hiện điều hòa các quy luật đó.
Một trận đấu không có quy luật và đạo lý gần với thế giới động vật hơn là võ đạo. Võ nghệ và võ thuật chẳng qua là những phương tiện chiến đấu.
Lễ có thể quy ra một cách đơn giản là sự chào kính.
Nội hàm của lễ
Thế nhưng lễ còn bao gồm các ý niệm về lịch sự, phong nhã, tôn ti trật tự, tôn kính, cảm tạ. Lễ nghi là sự thể hiện một lòng tương kính trong một xã hội. Cũng có thể hiểu như nó là một phương tiện để biết được vị trí của mình đối với một kẻ khác.
Như vậy ta có thể nói đó là một phương cách để nhận thức được vị trí của mình …
Thủa sinh thời Tổ sư đã không ngừng nhắc nhở:
“Aikido hiện hữu là để dành cho cây cỏ, chim muông, cầm thú, thủy tộc, cho đến các trùng nhỏ bé nhất chỗ đứng đúng của chúng”.
Tri thiên mệnh
Đối với mỗi hữu thể biết được chỗ đúng của mình là biết chính mình.
Thực tình, biết mình nghĩa là biết được nhiệm vụ trời giao phó cho ta chu toàn sứ mệnh của trời, là tuân thủ theo trật tự của vũ trụ; ở đây, không có chỗ cho sự do dự hay chống đối mà chỉ có hòa bình đích thực. Con người phải biến cái trật tự hoàn vũ đó thành mẫu mực của cấu trúc xã hội loài người, và làm thành nguyên tắc của mọi hành động của mình, đó là điều được gọi là lễ nghi tọa pháp (Yaho) bằng sự tôn trọng quy tắc đó con người có thể tự nâng mình, lên trong mỗi gia đình có một tôn ti trật tự tự nhiên. Ông bà, cha mẹ, con cái, cháu chắt, cả, thứ. Tổ chức quân sự muốn được vận hành tốt cần phải có tôn ti trong các cấp bậc: tướng, đại tá, thiếu tá, …
Tiến bối, hậu bối, đồng bối
Và lẽ tất nhiên trong võ đạo cũng vậy: thầy, trò, sempai, kohai, dohai(*), đẳng cấp cao, nhập môn, lớn tuổi và trẻ tuổi, tất cả các mối quan hệ đó hoạt động cùng lúc, lễ quy nhằm xác định theo từng trường hợp một sự quân bình đúng hợp.
Để trật tự được bảo vệ thái độ tôn kính đối với vị thầy, phong cách kính nể đối với các tiền bối, thái độ tương kính đối với các hậu bối và đồng bối phải được thể hiện.
Sự tồn vong của các tổ chức xã hội
Sự tôn trọng các quy luật, theo tôi (Tamura) là điều kiện để có được sự quân bình và sinh tồn của các tổ chức xã hội nêu trên. Trước đây ta có đề cập đến sự bùng nổ những bản năng hiếu chiến trong việc luyện tập võ thuật (Chúng ta đừng quên là những bản năng đó trong tự thân của chúng không hề có một liên tưởng đạo đức nào [dù tốt hay xấu]: Chúng hiện hữu, chúng cần thiết cho việc sinh tồn của nhân loại – chỉ có thế).
Võ đạo và bạo lực
Tuy nhiên nếu các bản năng đó vượt khỏi mọi kềm tỏa và bạo lực xâm nhập vào mọi hành động; và người ta bắt đầu bạc đãi những kẻ yếu hoặc miệt thị họ, hay ngược lại người ta bò trước kẻ mạnh hơn dù trong bụng chứa đầy oán ghét.
Khi các hành động được giám sát bằng lễ quy, thì một khoảng không gian được tạo ra, cho phép ta chiến thắng những xúc động cách dễ dàng. Lễ quy dùng để kiểm soát cái tôi vốn dễ bị lôi kéo bởi các bản năng thú vật và điều hướng năng lực của nó để sử dụng trong một tình huống tích cực.
Mục đích tối thượng của võ đạo: Chế ngự và điều hướng bản năng, nghĩa là giáo dục
Trong tôn giáo, nhờ việc lập đi lập lại những nghi thức phức tạp được truyền thụ từ thế hệ này qua thế hệ khác, các xúc cảm được đặt vào vòng kiểm soát một cách tự nhiên và cảm thức tôn giáo được khai triển. Điều này không chỉ các tín đồ cảm nhận được mà ngay cả một người quan sát từ bên ngoài: Một động tác được thực hiện theo một lễ quy chặt chẽ tăng cường sự ổn định của tinh thần và đặt tính hiếu chiến dưới sự kiểm soát, giúp lập lại sự bình tĩnh.
Trong thế giới võ đạo cũng vậy, điều tương tự xảy ra trong một Đạo đường tính hữu hiệu phát xuất từ đó một cách tự nhiên và điều này được cảm nhận bởi hành giả cũng như người ngoại quan và đồng thời cả hai đều thấm nhuần bầu khí do truyền thống tạo ra.
Do đó, phải hăng hái luyện tập không ngại ngùng và dè dặt để đạt đến sự kiểm soát các mối xúc động mà võ đạo muốn trấn áp: Sự sợ hãi, hoảng hốt, sự miệt thị kẻ khác, sự phình trướng của “cái tôi” và nhờ vậy hành giả tiến lên từ tinh thần đến thể xác.
Về từ cõi chết
Những ai đã từng thoát chết sau khi đã bấp bênh ở biên giới giữa cái sống và cái chết, không chỉ có kỹ thuật tuyệt diệu trong tay còn hơn thế nữa, họ có được một sự phán đoán sáng suốt về tình hình và điều này có được là nhờ sự bình tĩnh, an nhiên và bản lĩnh trong họ. Và điều đó cho phép họ hành động với một sự quả quyết cần thiết. Phong thái đó hoàn toàn trái ngược với những lời nói ngông cuồng của một tên hảo hán rơm và dễ bị kích động.
Tiến lên thật sự trở thành một cao thủ có bản lĩnh, giả thiết phải phát triển được tâm trạng an nhiên tự tại đó, và ý chí cương quyết bên trong nhiều hơn là thủ đắc được một số chiêu thức.
Xếp giày dép là thực hành võ đạo
Với tư cách là ngững con người với đầy đủ nhân tính, ai trong chúng ta mà không ước mong sống trong một thế giới quý mến trẻ thơ [mà trẻ thơ thì cần được giáo dưỡng theo đúng khuôn mẫu lễ giáo] để xây dựng một xã hội trên nền tảng sự tương kính, thiết tưởng nên đưa lên hàng đầu ý niệm lễ thức mà một số người muốn vứt bỏ như là một đồ vật vô dụng, mặc dù nó thuộc về di sản của nhân loại.
Hãy lấy thí dụ, việc xếp giày dép nơi Đạo đường. Nó dạy cho ta cách xắp sếp và tạo cảm giác mãn nguyện, một tình trạng tinh thần có tầm quan trọng đặc biệt. Quả vậy, thực hiện một hành động một cách chỉnh chu là tạo ra những tiền đề thuận lợi cho việc thực hiện hành động kế tiếp. Và như vậy là thực hành võ đạo.
Thế giới của “Lễ” không chỉ nhằm tạo thỏa mãn cá nhân, sự thỏa mãn của những người khác cũng quan trọng. Sự phát triển của ý thức thẩm mỹ tạo ra cái nhu cầu sắp xếp cả những giày dép của kẻ khác nếu chúng không được đặt đúng chỗ.
Tâm tình cảm tạ phải thấm nhuần mọi cử chỉ
Nếu tâm tình cảm tạ đối với một Kohai được diễn tả bằng câu nói “Cám ơn vì đã cho tôi tập luyện tốt” thì hậu bối của ta sẽ cảm thấy hạnh phúc. Đối với kẻ tiền bối cũng vậy, nếu ta cám ơn họ vì sự dẫn dắt của họ, họ sẽ cảm thấy bằng lòng.
Cũng như mọi thứ lễ thức phải được thực hiện từ bên trong, nghĩa là tinh thần của nó phải thấm nhuần mọi cử chỉ, hành động. Thật lố bịch khi phải nói với một hậu bối: “Hãy tôn trọng ta vì ta là tiền bối”, “Hãy đặt ta lên một bệ đứng vì ta là thầy”, sự tôn kính đó đối với một Senpai, một Sensei, không cần được gợi ý nhắc nhở. Một Kohai phải có lòng tôn kính đối với Senpai của mình một cách tự nhiên. Về phía mình, một Senpai phải chăm sóc Kohai của mình vì anh ta ở vị trí trước đây là của chính mình và do vậy đáng được lưu tâm.
Tâm tình cảm tạ, lòng tôn kính khi nó thấm nhuần mỗi cử chỉ, lễ thức sẽ được cảm nhận bởi người đối diện một cách tự nhiên.
Một tâm hồn trong sáng và một phong thái cao quý
Và như thế, lễ thức chủ trì mọi quan hệ hỗ tương. Tôn ti trật tự được thiết lập một cách tự nhiên khi người ta tôn trọng lễ nghi. Mà lễ nghi phải phát xuất từ tâm con người. Nó không chỉ là cúi mình theo hình thức. Không có tâm ý, lễ thức chỉ là một hình dạng không hồn. Ta phải thật sự tôn kính nhân cách của kẻ đối diện. Các cử chỉ phù hợp với quy định của lễ thức làm sản sinh một tâm hồn trong sáng và một phong thái cao quý. Theo thiển ý, lòng từ ái được nối kết với hòa hợp và hòa bình.
Phải ghi sâu điều này trong tâm trí khi ta truyền đạt lễ thức và tôn ti.
VIỆC SẮP XẾP TRONG MỘT ĐẠO ĐƯỜNG
Thứ bậc các chỗ ngồi
Về phía Kamiza (Tường cao) là những vị trí danh dự dành cho Shinden (Bàn thờ), Gyokuza (Thiên tử), Tokonoma (Vị trí cao), Shihandai (Sư phụ), Raihinseki (khách danh dự).
Tường dưới được gọi là Shimoza.
Trong trường hợp không có những thiết kế đặc biệt như Shinden, Tokonoma, thì Kamiza ở vị trí đối diện với cửa vào. Cuối căn phòng hay cuối nhà được xem như có vị trí cao hơn cửa vào (quan trọng hơn). Nhìn từ Kamiza, phía trái vinh dự hơn phía phải. Khi có các cuộc biểu diễn, Kamiza là vị trí của đại diện quốc gia, cờ hoặc là vị chủ tọa buổi lễ. Tại Âu Châu, di ảnh của Tổ sư được đặt trên Kamiza và tượng trưng cho tính chính thống của môn phái.
Một số Đạo trường có cách thiết kế khác kéo theo một số thay đổi: Gyaku-Shiki.
1. Cửa vào Đạo trường Iwama
2. Aikijinja (Thần xá)
3. Shinden
4. Đạo trường
5. Hiệp khí thần xá (Aikijinja): Cửa vào
Aikikai thành phố Boston (Mỹ) Đạo trường của võ sư Kanai.
(*) Ý niệm sempai, kohai liên quan tới thời điểm bắt đầu luyện tập chứ không liên hệ đến cấp đẳng. Dohai dùng để chỉ những ai bắt đầu tập vào cùng một thời điểm.
(Các tiểu đề do dịch giả đặt)
