Mai Văn Muôn
(tìm hiểu võ thuật tập 11, 1991)
Người nào múa côn, bắn súng được 1 ưu 1 bình thì các môn múa khiên múa đao không kể là ưu, bình cũng đều là hạng ưu ; nếu 1 bình 1 thứ hoặc 1 liệt thì nên truất làm hạng bình.
Người nào múa côn, bắn súng được 2 bình 1 ưu 1 thứ thì các môn múa khiên và múa đao không kể là ưu, bình, thứ hoặc 1 liệt đều đem làm hạng bình ; nếu đều liệt thì nên truất làm hạng thứ.
Người nào múa côn, bắn súng được 1 bình 1 thứ thì các môn múa khiên, múa đao hoặc ưu, hoặc bình, đều đem làm hạng bình ; nếu 1 bình 1 thứ hoặc 1 liệt thì nên truất làm hạng thứ.
Người nào múa côn, bắn súng đều hạng thứ, hoặc 1 ưu 1 liệt thì múa đao, múa khiên không kể là ưu, bình, thứ hoặc 1 liệt đều đem làm hạng thứ ; nếu đều liệt cả thì nên truất làm hạng thứ thứ.
Người nào múa côn, bắn súng 1 bình 1 liệt mà múa khiên, múa đao đều dự hạng cả, nên lưu lại làm hạng thứ. Nếu múa côn, bắn súng 1 thứ 1 liệt hoặc đều liệt thì múa khiên, múa đao không kể là dự ở hạng nào, cũng đem làm hạng thứ thứ, cùng với người chưa được dự hạng nào cũng như nhau, không cần cấp thêm cho lương tháng.
Ngạch lính tuyển phong có thể xem như một trường dạy võ, nên năm 1861 chọn kỹ những người tinh nhanh, khỏe mạnh ở các doanh vệ sung làm lính tuyển phong.
Diễn tập cưỡi ngựa chính là cách cưỡi ngựa múa võ binh khí qua đấy ta thấy lại một cách dạy võ toàn diện. Năm 1840 Minh Mạng qui cách tập ngựa của viện thượng tứ :
- Về cách tập cưỡi ngựa : cứ 3 ngày 1 lần, xuất phát từ cửa đông nam ngoại thành đến đích ở cầu Gia Hội cộng hơn 400 trượng làm mức. Mỗi ngày sớm, tối ha buổi quản quan phát ra trên dưới 50 con ngựa, sai lính định tại ban diễn tập cưỡi : trước hết tập một vòng đi nước tiểu, thứ đến tập hai vòng đi nước trung, tiếp theo tập ba vòng đi nước đại.
- Về cách tập chạy ngựa múa gươm và ném siêu, ném giáo : cứ 10 ngày 1 lần, về môn cưỡi ngựa chaạy múa gươm thì hai bên dọc đường đi trồng cây chuối cao đều 5 thước, người cưỡi ngựa chạy mau qua chém đứt cây chuối làm mức.
- Về môn tập ném siêu, ném giáo : cũng hai bên dọc đường, kết hình người bằng rơm dựng đó, đều cách nhau 2 trượng, người cưỡi ngựa vừa chạy vừa ném siêu, lấy tim của hình người rơm làm mức.
- Về cách tập cưỡi ngựa bắn súng ngắn và phép đánh trận : mỗi tháng 1 lần, quản quan gọi hợp đồng đủ lính cưỡi ngựa ra bãi tập, mọi người đều cầm khẩu súng ngắn cưỡi ngựa, xếp hàng chữ nhất. Chiếu theo phép thao diễn, súng điểu sang mà tập 3 lần. Ngựa không được sợ lồng lên, người không được hốt hoảng, phải một loạt tề chỉnh. Lại theo lời dạy bắt buộc, bầy ra hiệp trận, trực trận, nhạn trận, mỗi trận gặp nhau ở trước mặt, ở bên tả, ở bên hữu, đều ở trên ngựa nhồi thuốc súng, cho mã tãi, bắn ra 2 phát, cốt sao, tiếng súng bắm kêu một loạt, không được tiếng trước tiếng sau so le làm rối loạn hàng thứ, 3 trận diễn xong, quản quan ra lệnh thu quân nghỉ ngơi. Cứ 3 tháng 1 kì phái văn võ đại thần điều 1 người đến giáo trường xem xét, có ai thạo thuộc thì làm bản tâu lên khen thưởng, ai còn bỡ ngỡ thì cũng nêu ra để học lại.
Năm 1851 Tự Đức chuẩn định lệ diễn tập trận ngựa, thực chất là cuộc duyệt võ quy mô. Ngay trước kỳ tập, phái ở viện Thượng tứ ra 12 người suất đội hơn 200 lính, hơn 100 con ngựa, 1 ngọn cờ ngũ hành, 1 ngọn cờ phòng vệ, 20 ngọn xuất đội, 1 ngọn cờ hiệu, 80 khẩu súng nhỏ để trên mình ngựa, 80 thanh mã đao, 26 thanh dao cờ, 1 cái loa bằng đồng thau, 1 cái kiềng bằng đồng, 1 cái tù và, 1 cái trống trận, chiêng đồng, thanh la đồng mỗi thứ 1 cái, lao có sắt nhọn ở đầu 240 ngọn và hình nhân bằng cỏ cùng là cây chuối đều đủ cả.
Đến kỳ diễn tập phái ra 1 viên đại thần ban võ đem lính và ngựa đến giáo trường ở ngoài quách. Trước hết tập hiệp trận, trực trận, thứ đến nhạc trận. Về phép diễn tập, trước hết đem lính và ngựa bầy thành đồn; lại ở hai bên mặt đường đều liệu trồng các cây chuối và đều đốt các hình nhân bằng cỏ, mỗi thứ đều cách nhau 3 trượng. Phái 1 viên quản vệ ra làm quan tư lệnh. Thổi 3 hồi tù và thì những người cưỡi ngựa đều nhảy lên cật ngựa. Điểm 1 tiếng trống thì mặt hướng về cửa đồn. Trống đánh 3 tiếng thì đi thẳng hàng chữ nhật, thanh la đánh 5 tiếng thì dồn thành hàng ngũ. Lại đánh 1 tiếng thì vác cờ lên, 2 tiếng đều dạ cả và hạ cờ xuống. Nghe lệnh kiểng thì theo y pháp tập bắn súng trên mình ngựa 2 phát. Điểm 2 tiếng trống thì nộp lại súng nhỏ trên mình ngựa, lại tuốt dao ra khỏi vỏ. Trống điểm 1 tíếng, dao cờ đều giơ lên, trống điểm 3 tiếng thì dạ, điểm 1 tiếng thì từ từ tiến lên. Trống điểm 6 tiếng thì cưỡi ngựa hò hét tiến lên đuổi, điểm 2 tiếng thì dừng lại. Trống đánh 3 hồi thì thu quân. Thanh la đánh 1 tiếng thì quay đầu ngựa lại, trống điểm 3 tiếng thì từ từ trở về trận cũ. Trống điểm 2 tiếng liền nhau thì cưỡi ngựa nghiêm chỉnh, thanh la đánh 1 tiếng thì mặt lại hướng về phía trước, lại đánh 1 tiếng nữa thì cuốn cờ, đánh 1 tiếng trống nữa thì vác cờ lên, đánh 1 tiếng nữa thì cắm cờ xuống.
Diễn xong hiệp trận thì bày trực trận, nhạn trận… Về nghi tiết đánh chiêng, đánh trống, tiến lên, dừng lại, đại lược cũng như nhau; tựu trung mỗi trận đều có gặp địch ở phía trước hay ở bên tả, bên hữu, và về thế trận bày ra trong đó có hơi khác, nhưng mỗi trận đều nhồi thuốc, mã tãi vào súng ở trên cật ngựa, thực hành bắn 3 phát súng cần phải tiếng súng đều một loạt, không được tiếng trước tiếng sau xê xích mất thứ tự.
Khi diễn 3 trận xong, diễn phép phóng lao, múa gươm: nghe thanh la đánh 1 tiếng thì mặt đều hướng về phía trước, đánh 5 tiếng thì chia làm 5 toán. Trống điểm 3 tiếng, nộp lại súng nhỏ bắn trên mình ngựa, cầm lấy dao có mũi sắt nhọn. Thanh la đánh 3 tiếng : 1 tiếng thì mở cờ, 1 tiếng nữa thì vác cờ lên, 1 tíếng nữa thì đều dạ, cắm cờ xuống. Trống điểm 3 tiếng thì dạ, trống điểm 1 tiếng thì xem hiệu cờ, kịp tiến ngựa lên phóng lao có mũi sắt nhọn, đâm trúng vào hình nhân bằng cỏ làm mức. Phóng lao xong, lại trở về chỗ cảu mình. Trống điểm 2 tiếng lại điểm 2 tiếng díp nhau, binh và ngựa chỉnh tề, tuốt dao ra khỏi vỏ. Trống điểm 1 tiếng giơ dao lên, trống điểm 3 tiếng thì dạ, điểm 1 tiếng thì xem hiệu cờ, đều cưỡi ngựa cho chạy nhanh múa dao chém cây chuối, lấy chém đứt hẳn ra làm chuẩn đích. Chém chuối xong, trống điểm liền díp 2 tiếng. Lại đánh 3 hồi trống, thu quân, dồn thành hàng đội. Trống điểm 3 tiếng, trở về chỗ cũ, trống điểm 2 tiếng lại điểm lìên díp 2 tiếng, thanh la đánh 1 tiếng thì cuốn cờ, 1 tiếng nữa thì vác cờ lên, 1 tiếng nữa thì cắm cờ xuống, lại 1 tíêng nữa thì mặt hướng về bên tả, bên hữu. Đánh 1 tiếng chiêng thì bay ra thành đồn, là xong.
(Còn tiếp)