Mai Văn Muôn

(tìm hiểu võ thuật tập 11, 1991)

Các võ sinh hai ngạch anh danh (dành cho con các quan võ từ tứ phẩm trở lên) và giáo dưỡng là những vốn võ sĩ quý của nhà nước. Năm 1853, Tự Đức định lệ các khoa thi võ, người nào là anh danh thi đỗ thì thăng bổ suất đội, là giáo dưỡng mà thi đỗ thì bổ thứ suất đội. Người nào chưa từng thi đỗ thì 3 năm khảo hạch bổ 1 lần vào các năm thìn – tuất – sửu – mùi. Người nào chi sổ tại ngũ đủ 6 năm, sát hạch các môn võ nghệ côn gỗ, khiên, đao súng điểu sang chia làm các hạng ưu – bình – thứ, là anh danh đạt hạng ưu thì làm suất đội thí sai. Nếu đạt hạng thứ cùng với giáo dưỡng đạt hạng bình đều dùng làm đội trưởng; giáo dưỡng đạt hạng thứ dùng làm ngoại úy đội trưởng. Còn người nào không dự trúng hạch vẫn được lưu lại học tập đợi khóa sau, 2 lần khảo hạch không trúng mà tình nguyện về quê cũng cho về.

Vệ quân lính tuyển phong cũng được dạy võ rất chu đáo. Năm 1848 Tự Đức định chương trình huấn luyện cho vệ quân tuyển phong: trước hết dạy phép dùng giáo trường và bắn súng điểu sang, sau dạy phép chèo thuyền ngắm bắn. Người nào giỏi về võ nghệ thì rèn tập cho tinh, người nào có sức khỏe thì gồm tập cả kỹ thuật, sức khỏe, người nào có môn võ nghệ nào giỏi như ném tên nhọn, ném đuốc lửa, lặn nước bơi sông… cũng tạo cho có một môn tinh giỏi, bất tất phải giỏi môn võ nghệ. Khi nào mộ được nhiều người, tạm đủ am hiểu tài nghệ, lúc đó sẽ dạy cách dàn trận, bày đồn, chia đi tuần tiễu, đặt quân mai phục để phòng khi dùng đến. Lấy khu đất bỏ không ở ngoài quách mạn Tây Kinh thành đặt làm nơi diễn tập để tập các nghề thủy bộ. Những súng, khí giới và thuyền thì lĩnh ở Thủy sư và Vũ khố cho đủ dùng. Có tập bắn súng lớn thì ở diễn trường quân thần cơ, tập phương pháp ngắm đích súng thì ở trường bia nam dã, thực hành phương pháp bắn súng, đợi sau một năm cho thông thạo rồi mới chia ban lấy tháng tư và tháng 10 làm kỳ khảo hạch. Đường quan bộ binh và 1 viên quan võ hội đồng với các viên kiêm quản vệ xét hạch một lần, người nào vẫn giữ nguyên hạn thì chiểu lệ nguyên mà cấp cho, người nào được thăng hạng hay phải gián hạng thì cũng chiểu thể lệ được tăng lên hay giảm xuống mà cấp cho. Người nào hai lần khảo được liên tiếp hạng ưu cả, thì mỗi tháng thưởng thêm cho 2 quan tiền. Người nào có võ nghệ xuất sắc hoặc kiêm thông sách thao kiếm (binh thư) thì trích ra tâu xin lượng cho khen thưởng cất nhắc lên. Người nào hai lần khảo hạch liên tiếp vào hạng thứ thì bị trọng phạt 80 roi. Người nào sức lực mỗi ngày một kém, yếu hay cam tâm làm người lười nhác, thì cũng trích ra tấu xin thải về nguyên tịch binh dân, sung làm sai dịch.

Năm 1854 Tự Đức cho định lại 5 điều về chương trình sát hạch binh tuyển phong cả ở kinh và ở ngoài về các phép đánh côn, bắn súng điểu sang, múa khiên, múa đao :

- Khảo hạch phép đánh côn: những người là hạng ưu trước đấu côn với nhau, người nào thắng được hai người là hạng ưu, thắng 1 người, thua 1 người là hạng bình. Người nào lúc đầu sát hạch thua lại cùng với người nguyên là hạng bình trước, đấu côn một lần nữa mà có thể thắng được, thế là 1 lần thắng 1 lần thua, đem làm hạng bình. Nếu bị thua, thế là hai lần thua cả, truất làm hạng thứ. Các người nguyên là hạng bình trước cùng nhau đấu côn, lần sát hạch đầu thắng thì lại cùng với người nguyên là hạng ưu trước mà bị thua; hoặc với người nguyên là hạng bình trước mà thắng có thể thắng thì thăng làm hạng ưu; nếu bị thua vẫn là hạng bình. Người sát hạch lần đầu thua, lại cùng với người nguyên là hạng thứ trước mà thắng, đấu côn với nhau, có thể thắng thì đem làm hạng bình, nếu thua truất làm hạng thứ. Người nào nguyên trước là hạng thứ, cùng nhau đấu côn, lần sát hạch đầu mà thắng, lại cùng với người nguyên là hạng bình trước mà bị thua, hoặc người nguyên là hạng thứ trước mà thắng, đấu côn với nhau, nếu thắng thì thăng làm hạng bình, nếu thua vẫn là hạng thứ. Người nào bị thua lần sát hạch đầu, lại cùng với người nguyên trước là hạng thứ mà thắng, đấu côn với nhau, nếu thắng vẫn là hạng thứ, nếu thua làm hạng thứ thứ. Người nào nguyên trước là hạng thứ, cùng đấu côn với nhau, lần sát hạch đầu mà thắng, lại cùng với người nguyên là hạng thứ trước mà thua, hoặc người hạng thứ thứ mà thắng, đấu côn với nhau, nếu thắng thì thăng làm hạng thứ, nếu thua vẫn là hạng thứ thứ. Người thua kỳ sát hạch lần đầu (vì nghề đấu côn vẫn còn bỡ ngỡ), nên vẫn cho làm hạng thứ thứ bất tất sát hạch lại nữa.

-Sát hạch phép bắn súng điểu sang: mỗi người bắn ba phát. Người nào cả 3 phát đều trúng vào đích, trúng vào trong vòng hoặc trúng vào đích 2 phát, trúng vòng 1 phát, hoặc trúng đích 1 phát trúng vòng 2 phát và trúng vào bia 1 phát, hoặc trúng đích 1 phát trúng bia 2 phát, hoặc trúng vòng một 1 phát trúng bia một phát đều xếp hạng ưu. Nếu có một phát lạc ra ngoài bia, thì dẫu có trúng đích, trúng vòng, vẫn phải khấu trừ và không được dự hạng ưu. Người nào trúng vòng 1 phát trúng bia 2 phát, hoặc trúng đích 1 phát, trúng vòng 1 phát và lạc ra ngoài bia 1 phát, đem làm hạng bình. Người nào 3 phát đều trúng vào bia, hoặc trúng vòng 2 phát lạc ra ngoài 1 phát, hoặc trúng đích 1 phát trúng bia 1 phát lạc ra ngoài bia 1 phát, đều đem làm hạng thứ. Trong đó 1 phát trúng đích trừ vào hai phát lạc ra ngoài bia, hai phát trúng vòng trừ vào 1 phát lạc ra ngoài bia, không đủ lệ như 3 hạng trên thì đem làm hạng liệt.

-Sát hạch phép múa côn: mỗi người đều múa 1 bài, còn dao thì dùng dao gỗ thay dao sắt. Phép múa theo như bài múa khiên ở trường thi. Người nào quen thạo múa được mạnh, nhanh, không lỗi kiểu múa là hạng ưu. Người nào quen thạo nhưng chưa múa mạnh, nhanh lắm, là hạng bình. Người nào chỉ thuộc được bài múa là hạng thứ. Còn người nào bỡ ngỡ, múa chưa quen, làm hạng liệt.

-Sát hạch cách múa đao: mỗi người đều múa một bài đao, còn đao thì dùng gỗ thay sắt. Phép múa thì như bài múa đao ở trường thi. Còn hạng ưu, bình, thứ, liệt đều theo như lệ múa khiên.

Châm chước định chia ra từng hạng, lấy môn múa côn và bắn súng làm chính, còn môn múa khiên và múa đao làm phụ. Người nào múa côn, bắn súng đều được hạng ưu, thì múa khiên và múa đao không kể là hạng ưu, bình, thứ đều đem làm hạng ưu; nếu hai môn ấy có 1 liệt hoặc đều liệt cả thì nên truất làm hạng bình.

(Còn tiếp)