Hồ Tường (Sưu tầm)
(Sổ tay võ thuật 3/1994)
Trên đất nước Việt Nam, mỗi lần thời tiết vào xuân, nhiều nơi rộ lên những lễ hội, trước để chào đón một năm mới và sau là để mọi người có thể vui chơi thoải mái sau một năm làm lụng cực nhọc. Điểm đáng chú ý là rất nhiều lễ hội đã có những cuộc thi võ mùa xuân để nhắc lại truyền thống thượng võ của dân tộc, thu hút đông đảo người tham dự, không những chỉ giới nghề võ mà cả mọi người, mọi giới đặc biệt là lớp thanh niên trai trẻ. Nhân dịp chào mừng năm mới, chúng tôi xin giới thiệu cùng bạn đọc sơ nét một vài hội võ khá đặc thù đã từng diễn ra trên khắp mọi miền đất nước.
 |
|
Lễ hội đền Hùng |
1. Hội võ làng Bàn Giản:
Làng Bàn Giản thuộc huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Phú, có mở hội võ hàng năm vào ngày mùng 4 tháng giêng tại đình làng – nơi thờ vị thần Thành Hoàng vốn là một vị tướng thời các vua Hùng.
Ngày mùng 4, sau cuộc lễ thần Thành Hoàng theo nghi thức cổ truyền, vị chủ tế vẫn mặc nguyên bộ quần áo tế, ra biểu diễn các điệu bộ của người đang đấu vật. Tiếp theo sau đó là hai người viết văn tế và đọc văn tế bước ra đấu vật với nhau, liền theo là 4 vị chức dịch có chân trong ban điều hành hội làng ra vật với nhau. Đó là các keo vật “trình thần”, được biểu diễn ngay trước thượng cung của đình.
Theo tục truyền, năm nào không có vật “trình thần” như vậy, dân làng sẽ không yên ổn, không mất mùa thì cũng ốm đau dịch bệnh. Chỉ sau các keo vật “trình thần”, các đô vật mới được phép chính thức trổ tài trên sới vật trước sân đình, kéo dài từ ngày mùng 4 đến hết ngày mùng 7 tháng giêng.
 |
|
Hình minh họa |
2. Hội làng Bố Vệ:
Làng Bố Vệ nay là Vệ Yên, thuộc xã Quảng Thắng, tỉnh Thanh Hóa, mở hội võ tại đình làng từ ngày mùng 5 tháng giêng đến mùng 8 tháng giêng, có tổ chức nhiều trò chơi lý thú thể hiện tinh thần thượng võ như: múa roi, múa kiếm, đi quyền, đấu vật, chạy chữ, diễn trò phá trận, tung cù, kéo co…
Vào hội, trai làng tề tựu đông đủ, nai nịt gọn gàng, với trang phục tùy ý, chờ sẵn ở sân đình, để chờ vị chủ tế đọc và cúng xong, tuyên bố vào đám là trò chơi được tiến hành.
Trò chơi phá trận và chạy chữ được bố trí trên một khu đất rộng ở cánh đồng trước đình làng, rộng độ nửa sào, vẽ vôi thành hình bốn chữ hán: “Thiên hạ thái bình”. Các chàng trai chia làm hai phe: quân ta và quân xâm lược. Trước khi chơi, tất cả quì trước bái đường, cúi lạy bốn lạy rồi uống mỗi người một chén rượu, xong xếp hàng đúng trên nét vôi của mỗi chữ. Trong khi đó, quan viên của làng lên đền thờ vua Lê ở gần đó, thắp hương, rước vua về đình làng dự lễ. Khi kiệu rước về đến nơi thì đúng vào lúc các chàng trai chạy đúng hết 4 vòng chữ “Thiên hạ thái bình”. Sau đó, hai phe dàn trận, nhưng chủ yếu là do hai viên chỉ huy giáp chíến giữa tiếng reo hò, cổ vũ của hai phe. Cuối cùng, quân xâm lược thua chạy, quân ta đuổi theo, rồi quay về đứng lấp đầy 4 chữ “Thiên hạ thái bình”.
3. Hội làng Chi Nam:
Làng Chi Nam thuộc xã Lệ Chi, huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội, thờ một vị tướng tiên phong của Thánh Gióng là Trâu Đô Thống, mà dân gian quen gọi là chàng Trâu, vì vị tướng có thân hình béo khỏe, đen trũi như con trâu mộng.
Tục truyền rằng khi Gióng đi đánh giặc Ân, từ Chi Nam chàng Trâu theo đường thủy, cưỡi thuyền sắt, và dùng quả chùy sắt đập nát quân thù, góp vào chiến thắng của Gióng. Sau khi thắng giặc, chàng Trâu hóa về thủy cung, để lại giữa sông Đuống quả chùy sắt hóa thành bãi soi rộng ở gần Lục Đầu. Tại Chi Nam, hàng năm, vào cuối xuân, làng tổ chức hội Phù Đổng. Từ sáng sớm, hai đám trai làng tiến ra sân đình, một toán mình trần, khố đỏ bao vàng, gọi là quân Khanh – quân của chàng Trâu, và một toán mình trần, khố xanh bao trắng, đó là giặc Ân. Hai toán giao chiến, đấu gậy và cuối cùng quân Khanh thắng.
Trong lúc đó, ông Cai Đám từ hậu cung của đình ra, đầu đội mâm gỗ sơn son, trên có một quả dừa, trịnh trọng đem quả dừa đặt trên một ngọn cây tre trồng giữa sân đình. Ngọn tre đã được chẻ làm tư để đở quả dừa. Quân Khanh đổ xô lại lay cây tre cho đến khi quả dừa rơi xuống. Ai cướp được quả dừa thì được suy tôn làm Tổng, cùng được ngồi cỗ với Tiên Chỉ trong làng. Còn quả dừa được đập ra lấy cùi chia đều cho dân làng, diễn lại sự tích chàng Trâu đập nát cùi dừa cho quân lính ăn khi chiến thắng trở về.
 |
|
Hình minh họa |
4. Hội làng Chu Hóa:
Làng Chu Hóa thuộc huyện Phong Châu, tỉnh Vĩnh Phú là một làng cổ, có tên nôm là Kẻ Khổng, cũng gọi là Chu Khổng, gồm 3 thôn, có nhiều đình, đền, chùa đẹp, làng thờ 3 vị thần Thành Hoàng có hiệu là Đông Hải Đại Vương, tức 3 anh em sinh ba là Cả Đông, Nhị Đông và Tam Đông, tương truyền đều trở thành tướng của vua Hùng thứ 18.
Hàng năm vào tháng giêng, Chu Hóa mở nhiều lễ hội. Trong đó, có trò đánh tráo gạo khá đặc sắc. Đó là trò đấu gậy lấy gạo diễn ra trước đình làng, mô tả một hình thức luyện quân giao tranh về đêm. Trò diễn do trai tráng 3 xóm của thôn Thượng trong làng chia làm hai phe.
Các “quân sĩ” mỗi người cầm một cây tre nhỏ, để cả gốc lẫn ngọn, vừa đi vừa đập tre xuống đất, từ nhà ra bãi đấu trước đình làng. Khi vào trận, các “quân sĩ” vừa đập tre xuống đất, vừa tiến lên tìm cách đâm vào đối phương, giành lấy cây tre của đối phương rồi dùng cây tre mà đánh vào đối phương. Bên nào mất nhiều gậy nhất là thua trận. Cuộc đấu thường bắt đầu từ khoảng 8 giờ tối và kéo dài khoảng 3 giờ. Cuối cùng, người tham dự thương tích nhiều, nhưng không đến nỗi què chân hay trọng thương. Sau trận đánh, các “quân sĩ” kéo vào đình và được chia oản.
5. Hội cúng cung tên:
Làng Phú Lộc thuộc huyện Phong Châu, tỉnh Vĩnh Phú, hàng năm vào đêm mùng 6 tháng giêng có tục mang cung tên lên míếu thờ Tản Viên ở rừng Trám làm lễ cúng cung tên, để ngày hôm sau làm lễ mở cửa rừng cầu cho một năm săn bắn thắng lợi.
Cung tên được đặt trên bàn thờ, sau tuần hương và lời cầu khẩn của vị chủ tế, các chàng trai được nhận cung tên, vái lạy thần linh rồi lui ra. Ngay sau đó, các chàng trai bắn vào một cặp gà trống mái được buộc sẵn bên miếu. Máu của đôi gà hòa vào nhau là lễ vật cúng thần linh, còn các đôi gà làm thịt, dâng cúng. Sau đó, mọi người ăn uống trò chuyện và nhảy múa đến sáng.
6. Hội làng Dị Nậu:
Dị Nậu có tên tục là Kẻ Núc, nay thuộc xã Dị Nậu, huyện Tam Thanh, tỉnh Vĩnh Phú, thờ Tản Viên, Cao Sơn và Quý Minh làm thần Thành Hoàng. Hằng năm, làng mở hội từ mùng 4 đến mùng 6 tháng giêng âm lịch.
Ngày đầu tiên mở hội, dân làng Dị Nậu tổ chức trò đánh quân đấu gậy tượng trưng. Dân làng dàn thành hai cánh: quân làng trong và quân làng ngoài, với quân số đông một nửa dân số trong làng. Hai bên xông vào đánh nhau bằng những chiếc gậy cầm trong tay một cách tượng trưng, để nhắc lại truyền thống thượng võ của dân tộc.
7. Hội Gióng:
 |
| Hội Gióng |
Làng Gióng vốn là tên gọi nguyên sơ, để chỉ là một làng Việt cổ nay là khu vực các làng Đổng Viên, Đổng Xuyên, Phù Đổng và Phù Dực, thuộc xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm, Hà Nội. Hàng năm, làng mở hội vào cuối mùa xuân, từ mùng 6 đến 12 tháng 4 âm lịch, trong đó, ngày mùng 9 là ngày chính hội.
Ngày mùng 9 tương truyền là ngày Gióng đánh thắng giặc Ân và trở về vườn nhà cũ hái cà. Mở đầu hội là cuộc rước cờ từ đền Mẫu đến đền Thượng. Khi đám rước về đến làng Thượng, đốt pháo hoa, đội quân của Gióng biểu diễn hàng ngũ và các động tác quân sự theo nhịp trống chiêng. Tiếp đó phường múa Ải Lao diễn trò săn hổ và vây bắt hổ, theo điệu múa hổ, không khí hội náo nức nhưng trang nghiêm. Tiếp theo, khi có trinh sát về báo giặc Ân vây đóng ở Đống Đàm, thế là chiêng trống lại nổi lên, đoàn người tiến về Đống Đàm dưới hình thức một đám rước lớn. Đến chiến trường, hiệu trống nổi ba hồi to, mọi người im lặng như tưởng nhớ Gióng. Hiệu trung quân đốt tràng pháo ra lệnh tiến công, tướng tiên phong đáp lại bằng ba hồi trống con, cờ lệnh bắt đầu mở tung bay trước gió, giữa tiếng chiêng và hò reo vang dậy. Trận chiến đấu chống giặc Ân bắt đầu bằng điệu múa cờ lệnh. Chấm dứt múa cờ lệnh là lúc quân tướng giặc Ân tan tác bỏ chạy.
Sau chiến thắng, đám rước lại trở về đền Thượng, hàng tổng mở tiệc khao quân. Nhưng vào giữa bữa tiệc, trinh sát cấp báo quân giặc đang vây ở Sòi Bia nên đoàn quân Gióng tức tốc kéo về Sòi Bia. Cuộc chiến đấu dũng cảm diễn ra tại được trưng bằng điệu múa cờ lệnh. Khi điệu múa chấm dứt, quân giặc đại bại, tướng giặc bị bắt giải về đền Thượng cùng với chiêng trống rền vang…
Có thể nói hội Gióng là một tổ chức rất quy mô, qui tụ toàn thể trai tân, gái lịch và các bậc trưởng lão tham gia, để tưởng nhớ đến một vị anh hùng dân tộc.
(Còn tiếp)