(Tìm hiểu võ thuật Xuân Tân Mùi 1991)
Lạc Hùng
I. Điểm binh đánh giặc
Mỗi năm, vào ngày 13 tháng Giêng Âm Lịch, hội Điểm Binh Đánh Giặc đều được tổ chức tại xã Hiền Quan, Tam Thanh tỉnh Vĩnh Phú. Đây là ngày hội tế một nữ tướng của Hai Bà Trưng là Đông Cung Tướng Quân Thiều Hoa.
 |
| Hai bà Trưng |
Thiều Hoa xuất thân từ một gia đình nghèo khó, cha mẹ sinh sống bằng nghề kiếm củi. Theo truyện kể, một hôm bà vợ quá mệt, dựa vào gốc đa mà ngủ, bổng mơ thấy một người con gái xinh đẹp, trao cho một cành hoa. Người con gái tự xưng là sơn thần bản địa, xin được làm con của ông bà. Sau đó, người vợ có thai, sinh được một gái, càng lớn càng xinh đẹp. Hai vợ chồng đặt tên cho con là Thiều Hoa.
Ít lâu sau, hai vợ chồng qua đời. Thiều Hoa đến xã Song Quan bên sông Thao (nay là xã Hiền Quan, Tam Thanh) đi ở chăn trâu. Thiều Hoa thường mang theo một chiếc mủng để vá quần áo cho mình và cho các bạn nghèo. Thiều Hoa rất ưa thích những trò chơi như kéo co, đánh đáo, đánh gậy, bắn nỏ và sáng chế ra môn đánh phệt.
Khi Hai Bà Trưng khởi nghĩa, Thiều Hoa mộ được 500 binh, đem về theo giúp, được phong làm Đông Cung Tướng Quân, lãnh ấn Tiên phong về đánh thành Luy Lâu của Tô Định.
Đuổi giặc xong, Thiều Hoa không nhận quan chức, xin được về quê được Trưng Vương ban cho xã Song Quan làm thực ấp. Bà về, tu hành tại đó.
Một năm sau, Thiều Hoa mất, nhân dân lập miếu thờ và Trưng Vương ban sắc phong là Phụ Quốc Công Chúa. Gần hai ngàn năm qua, hiện nay, tại miếu thờ Thiều Hoa bên sông Thao vẫn có một chiếc mủng đặt bên cạnh long ngai. Chiếc mủng luôn luôn dựng ở bên trong vài mảnh giẻ rách để nhắc lại thời niên thiếu khổ cực.
Hội Điểm Binh Đánh Giặc mở đầu với phần điểm duyệt binh mã. Từ hai ngả, hai đoàn quân vác cờ tiến vào bãi hội, một đoàn có rồng một đoàn có hổ. Tiếp theo là ba cụ già cởi trần, xõa tóc dẫn đầu một đoàn trai tráng cởi trần, đóng khố cầm gậy gộc, giáo mác, vác cờ xí chiêng trống tiến tới trước bàn thờ bà Thiều Hoa. Đám đông reo hò sôi nổi, khua múa giáo mác trong lúc các cụ già ở hàng đầu nghiêng mình làm lễ. Liền đó, các cụ cũng nhảy lên vỗ tay reo hò rồi ngồi bệt xuống, hai tay bới đất. Cử động này diễn lại vài lần rồi vị chủ tế rút trên bàn thờ những lá cờ đuôi nheo màu đỏ, phát cho các cụ. Các cụ đón cờ bằng hai tay, nâng cờ ngang mặt rồi đưa cao qua đầu và dẫn quân chạy sang hai bên vừa chạy vừa hò reo. Cảnh tượng đó biểu hiện việc đoàn nghĩa binh của Thiều Hoa nhận cờ lệnh tiến ra mặt trận.
Nối tiếp, hai đoàn quân sẽ lượn sát tới bên nhau để tranh đoạt cờ, tượng trưng cho cuộc giao chiến. Các cụ già hay thủ lãnh dân binh cất tiếng hú “Hú hu hu! Hú hu hu!” và cả đoàn quân rập theo hô lớn “Huy!” hòa nhập với tiếng chiêng trống. Khi hai đoàn quân sát nhau, những người cầm cờ phải lo giữ chặt để tránh bị giựt mất. Việc giựt cờ không diễn ra quyết liệt mà chỉ là một nghi thức biểu thị cuộc giao tranh. Sau động tác này, cả hai đoàn quân chen lẫn vào nhau, lượn thành hình xoáy trôn ốc trước bàn thờ vừa phất cờ, múa các thứ binh khí vừa hò reo inh ỏi cùng với tiếng chiêng trống thúc rộn ràng. Cảnh cuối cùng này nhắc lại chiến công vây đánh thành Luy Lâu thường được gọi là màn kéo quân vây thành.
II. Cờ lau tập trận
Hội Cờ lau tập trận diễn ra tại làng Trường Yên Thượng, huyện Hoa Lư, tỉnh Hà Nam Ninh trước đền Thượng tức đền thờ Đinh Tiên Hoàng. Hội diễn ra liên tiếp 5 ngày từ 15 tới 20 tháng giêng Âm lịch. Hội Cờ lau tập trận còn được tổ chức tại nhiều địa phương trong tỉnh Vĩnh Phú vào cuối tháng Chạp hoặc tháng 10 mỗi năm. Tất cả đều nhằm diễn lại thời niên thiếu của Đinh Tiên Hoàng.
Dân Trường Yên đều thuộc lòng những câu ca dao này:
Ai là con cháu Rồng Tiên
Tháng giêng mở hội Trường Yên thì về
Về thăm đất cũ Đinh Lê
Non xanh nước biếc bốn bề như xưa.
Tại Trường Yên, vào ngày Hội, trẻ em trong làng chia làm hai phe. Một phe đóng vai Đinh Bộ Lĩnh cùng chúng bạn, phe kia đóng vai trẻ chăn trâu cùng các làng lân cận. Trong cuộc diễn tập trận này, cậu bé được chọn đóng vai Đinh Bộ Lĩnh phải luôn luôn hăng hái dẫn đầu chúng bạn, xông pha chiến đấu đánh đuổi phe kia.
Trận đánh kết thúc thắng lợi, Đinh Bộ Lĩnh được các bạn khoanh tay làm kiệu, công kênh đi giữa đám cờ quạt sặc sỡ bằng lá cây hoặc kết bằng rơm rạ. Các bạn che tàn che lọng cho cậu, rước cậu đi giữa một rừng cờ lau và cùng cất tiếng hát vang bài hát mà Đinh Bộ Lĩnh vẫn hát hồi nhỏ:
Cây cỏ ấy nước non này
Nước non quanh quắt cỏ cây xanh rì
Rừng hoang cỏ rậm để chi
Phen này ta quyết dọn đi cho rồi
Này này chúng bạn ta ơi!
Tại tỉnh Vĩnh Phú, Hội Cờ lau tập trận tại xã Minh Tân, Vĩnh Lạc diễn ra vào ngày 28 tháng Chạp được gọi tên là Mục Đồng Đánh Quân hoặc Chợ Mục Đồng. Trẻ em trong làng cũng chia làm 2 phe, cầm sào, gậy giao đấu suốt buổi sáng, phe nào có người bị ngã trước là thua.
Đánh quân xong, các em kéo về nhà ăn uống. Buổi chiều, các em mặc quần áo mới đi họp “Chợ Mục Đồng”. Lúc này, không còn chia phe nữa mà tất cả trẻ em trai gái kẻ thì bán hàng, người thành khách mua, chọn hàng, trả giá náo nhiệt. Hàng được các em bày bán gồm sản phẩm trong vườn nhà hoặc các sản phẩm tiểu thủ công nghệ do bàn tay khéo léo của các bà mẹ, các cô chị chế biến cho các em gồm đủ mọi thứ như trầu cau, hoa quả, bánh kẹo, gà, vịt…
Xã dành ra 3 sào ruộng gọi là Ruộng Mục Đồng để làm phần thưởng cho cuộc đánh quân. Phe nào đánh thắng sẽ bán chương lấy tiền chia cho các xóm.
Ở làng Ban Mạch, xã Lý Nhân, huyện Vĩnh Lạc thì Hội Đánh Quân tổ chức vào ngày 17 tháng 10 Âm Lịch. Trẻ em trong làng chia thành 2 phe dùng gậy và roi để diễn lại trò tập trận.
Tại xã Thạch Sơn (Phong Châu) có tục “Đánh Cháo Gạo” cũng quy tụ trẻ em lại và phân thành hai nhóm xáp chiến với nhau liên tục nhiều ngày vào tháng 10 Âm Lịch. Hội này đặc biệt được tiếp nối bằng sự tham dự của các thanh niên và tiến tới sôi nổi cao độ vào ngày cuối là 14 tháng 10 Âm lịch. Buổi tối 14, thanh niên phân thành hai phe, mỗi phe có từ 8 đến 10 người khiêng giữ vừa đập xuống đất vừa tấn công đối phương. Trận đánh tiếp diễn cho tới khoảng 10 giờ tối mới chấm dứt. Trong lúc trận đánh tiếp diễn, các em tới từng nhà quyên góp gạo đưa về cho nhà chùa nấu cháo để tan cuộc mọi người cùng ăn, coi như nhà chùa khao quân vậy.
(Còn tiếp)