“Tỷ thí là tử thí”, Tổ sư môn Aikido, Ueshiba Morihei vẫn thường nhắc nhở các môn sinh. Do đó, trong Aikido không có thi đấu, không cho phép thách đấu, thử tài cao thấp.
Thế nhưng chính Tổ sư Ueshiba cũng có lần dính vào một trận tỷ thí vào khoảng năm …... Vào thời đó, tiếng tăm của ông như là một tay kiếm siêu quần đã lan truyền trong khắp giới võ lâm Nhật Bản, nên có nhiều người đến xin lãnh giáo. Ông luôn luôn cương quyết chối từ. Một hôm, một viên sĩ quan Hải quân đến xin thọ giáo với ông. Viên sĩ quan vốn là một kiếm sư của một môn phái nổi danh từ thời xa xưa.
Trong câu chuyện xảy ra tranh luận về tinh hoa kiếm pháp trong các môn phái. Bầu không khí nóng dần lên và viên sĩ quan Hải quân yêu cầu được lãnh giáo một số tuyệt chiêu của Tổ sư Uyeshiba để xóa tan mối hoài nghi và thỏa lòng mong đợi. Trước sự khẩn khoản của viên kiếm sư Thần đạo lưu, Tổ sư Ueshiba bèn buộc lòng chấp nhận.
Hai người ra khu vườn sau nhà, mỗi người cầm trong tay một thanh mộc kiếm. Vừa lúc hai bên cùng hét lên tiếng “Hey!” và vào thế thủ, viên sĩ quan tung kiếm nhảy bổ vào tấn công bằng một đòn shomen (chính diện) như trời giáng. Tổ sư Ueshiba chỉ xoay nhẹ thân pháp đã tránh được cú đánh thần tốc của đối thủ. Viên kiếm sư vội quay người huơ kiếm chém tiếp một đòn yokomen (đòn chém vào thái dương) vũ bão với một tiếng thét “Ki-ai” long trời lở đất. Vị võ sư già lại dùng phép “di hoán” tránh đòn mà không phản công. Tưởng cũng nên nói, thân pháp “di hoán” do Tổ sư Aikido thi triển thường được gọi là Tai no tenkan (thân chi di hoán), một trong “tứ đại công phu” của bộ môn Aikido, và đã được đại văn hào Kim Dung đề cập đến với tên gọi “di hình hoán ảnh”. Trong kiếm pháp, phép tenkan thường được phối hợp với “vô âm kiếm” (Otona shi no ken) trong các chiêu tay không đoạt kiếm.
Viên sĩ quan hải quân càng đánh càng hăng, và giận vì đối phương không đánh trả, nên điên tiết tung ra các chiêu thức sở trường của mình. Nhưng với công phu khinh linh tuyệt đỉnh, Tổ sư Ueshiba vẫn ung dung tự tại thi triển di hoán pháp, chợt hiện, chợt biến, mặc cho kiếm trận tứ bề phủ vây.
Viên kiếm sư Thần đạo lưu cảm thấy thất vọng và bế tắt. Mồ hôi túa ra đẫm tay kiếm và hai mắt như hoa lên. Ông vận hết sức bình sinh thét lên một tiếng thật lớn như để trút hết nỗi phẫn hận tuyệt vọng và nhảy lùi ra sau, đứng bất động. Đại sư Ueshiba cũng thối lui ba bước, tay kiếm chudan no kamae (thế thủ trung đẳng). Khi thấy viên sĩ quan thu kiếm cúi chào, ông cũng cúi chào thi lễ.
Sau đó, khi một mình thơ thẩn trong khu vườn vắng vẻ, Đại sư Ueshiba đã được chứng ngộ. Đó là vào tháng Giêng năm 1925, tại Ayabe, một thị trấn nhỏ ở miền nam nước Nhật.
Những gì vị sáng lập môn phái Aikido đã trích xuất ra từ những năm tháng tầm sư học đạo và hành hiệp giang hồ (đến tận đất Ngoại Mông, đầu thập niên 1920 và Mãn Châu, cuối thập niên 1930) đã được đúc kết lại trong kiếm phái Aikiken được tóm lược trong bốn câu thơ sau đây :
“Tâm vô ưu
Thần bất động
Khí uy dũng
Kiếm vô chiêu”.
